Zeytinburnu Kültür ve Sanat ve Merkezi"nde "Ali Toy Modern Hat Sergisi" var. Küratörlüğünü Lütfi Şen"in yaptığı sergi 10 Mayıs 2014"e kadar açık.Ali Toy, Ali Alparslan"dan talik, divani, rika eğitimi almış bir mimar; hat"ta kendi tarzını yaratabilmiş birkaç ustadan biri sayılıyor.Serginin kataloğundaki yazısında Süleyman Berk, "Ali Toy"da iki önemli özellik görülmektedir. Güçlü tasarım yeteneği ve çizgilerin olgunluğu." demiş.Berk"in "Tasarım yeteneği"nden "grafik-tasarım"ı kastettiği ilgili vurguları
Zeytinburnu Kültür ve Sanat ve Merkezi"nde "Ali Toy Modern Hat Sergisi" var. Küratörlüğünü Lütfi Şen"in yaptığı sergi 10 Mayıs 2014"e kadar açık.
Ali Toy, Ali Alparslan"dan talik, divani, rika eğitimi almış bir mimar; hat"ta kendi tarzını yaratabilmiş birkaç ustadan biri sayılıyor.
Serginin kataloğundaki yazısında Süleyman Berk, "Ali Toy"da iki önemli özellik görülmektedir. Güçlü tasarım yeteneği ve çizgilerin olgunluğu." demiş.
Berk"in "Tasarım yeteneği"nden "grafik-tasarım"ı kastettiği ilgili vurguları sayesinde anlaşılabiliyor ama "çizgilerin olgunluğu"ndan neyi kastettiği anlaşılmıyor.
Bana göre bu yazısında biraz kaçak güreşmiş Berk, söz konusu sergideki eserleri ya da Ali Toy"un grafik-tasarımlarını "modern" olarak nitelemeye sevk edilmiş ama hat bilgisi ve gönlü buna elvermemiş sanki.
Berk"in bu mütereddit hali günümüzde hat üzerine cümle kurmaya çalışan hemen herkeste biraz vardır zaten. Çünkü hat"ta "yenileşme" adına giderek yaygınlaşan grafik-tasarım oyunlarını hat olarak nitelemek çok zor; bu çalışmaları hat dışına düşürmek de emeğe saygısı olanların zorlanacakları bir şey.
Burada grafik-tasarımdan başka bir sorun daha var: Hat ile resmin ilişkisi.
Bu bapta Mustafa Kutlu"nun, gazetemizde yayınlanan "Hat, resim ve Emin Barın" (26.03.2014) başlıklı yazısını hatırlatmak ihtiyacındayım.
O yazısında Kutlu, "Hattın ruhun hendesesi" olduğundan bahisle, "Emin Barın"ın klasik hat sanatından ziyade hattı grafikal olarak yenileyip ona yeni bir ruh kazandırdığından" söz ediyor ve son tahlilde "(K)ûfî hariç hat sanatından klasik yazıları kullanarak resme gitmek mümkün değildir. Bu tarz resim İran ve Arap dünyasında çok kullanılıyor ki hiç biri başarılı değil. Çünkü "kûfî" hariç klasik hat müstakildir, hiçbir müdahale kabul etmez. Hoca bu sebepten olsa gerek kûfî"yi kullanarak soyut ve resim benzeri levhalar yaptı. Ama ben onları yine resim değil, yazı olarak görüyorum" diyordu.
Kutlu"nun bu düşüncelerini de merkeze alarak konuyla ilgili asıl sorunun, Emin Barın"dan bu yana denenen Arap harfli kaligrafinin ve tipografinin "modern hat" olarak nitelenme gayretinde toplandığını sanıyorum.
Çünkü "ruhun hendesesi" olarak soyut, metafizik esaslı ve "hal terbiyesi"ni zorunlu kılan hat ile, maddileştirilerek turistik görünürlüğe çıkartılmayanı tanımsızlığa ve dolayısıyla yokluğa mahkum etmenin adı olan "modern"i, zorunlu bir sentez ihtiyacıyla aynı cümlenin içinde kullanmak çok çelişkili bir durum.
Burada şunu açıklıkla ifade etmeliyim ki, bu yanıyla konu tek başına Ali Toy"un eleştirilmesini aşan bir nitelik de taşımaktadır. Diğer bir söyleyişle burada konu resimden geldiği için Emin Barın"ın, mimariden geldiği için Ali Toy"un yapmaya çalıştıkları yaratım (kreatif) esaslı "yeniliği" aşan bir yöne sahiptir.
Çünkü modern"likle nitelenen bir işte, hat"tan önce kaligrafiye ve tipografiye bakmak onun şartı haline gelmektedir.
Kaligrafi ve tipografinin başta form olmak üzere hat"ta mahsus kimi imkanları kullanması sorun değildir; sorun bunların hakimiyetinde yapılan işlerin hat"la ilişkilendirilmesindeki ısrardır. Diğer bir söyleyişle bir kaligrafın, tipografın hat"tan beslenerek iş üretmesi normaldir, normal olmayan onların kaligraf, tipograf olarak değil sadece "hattat" olarak nitelenmeyi talep etmeleridir.
Oysa ki, kaligrafi ve tipografi "lafz"ı esas alan zanaat / sanat olmak bakımından tek bir seyr"i gerektirirken hat, lafız ile manayı "bir"leştiren bir zanaat / sanat olmak bakımından hem seyri hem de okumayı birlikte gerektirir. Bu yanıyla hat kaligrafinin, tipografinin imkanlarını içkindir ancak onlar hat"ın tüm imkanlarını içkin değildir.
Diğer bir söyleyişle kaligafi ve tipografi seyr"e konu olanı "aynı anda hem bakılan hem okunan" olmak yönüyle tek düzeyde sunarken, hat bakıldığında okunamayan, okunduğunda bakılamayan (tanımlama Zeynep Sayın"a aittir) olmak yönüyle çift düzeyde sunar.
Hat"ın bu özelliğini çok iyi bilen bir ressam olarak Paul Klee kimi resimlerinde bu imkana yaslanmıştır ancak bunu yaparken resmin içinde durmaya devam etmiş, ne hattat ne de "modern hat yapan ressam" olmayı talep etmemiştir (merak edenler bana da Klee"nin ilgili eserlerine bu bakışla bakma imkanı sağlayan hattat-müzehhib Muhammed Mağ"a başvurabilirler).
Bunlardan bakınca benim zikretmeye korktuğum önemli bir soru ortaya çıkıyor:
Günümüzde hat yapmaktan asıl amaç dekoratif (mevcut pazarın taleplerine uygun) bir iş ortaya çıkarmaktır da "modern" nitelemesine bu amacı gizleyen bir kılıf olması bakımından mı başvurulmaktadır?
Ki, bu müstakil bir yazıda ele alınmayı gerektirir.
twitter.com/OmerLekesiz
