Osmanlı’da Frenk, Avrupa’da egzotik bir tat çikolata

Tarihçi ve aynı zamanda bir çikolata tutkunu olan Saadet Özen, çikolatanın yerli tarihi üzerine önemli bir çalışmaya imza attı. Özen’in anlattıklarına göre çikolata Osmanlı’da ‘Frenk’ Avrupa’da ise ‘egzotik’ bir tat olarak damaklarda lezzet buldu.

Geçtiğimiz Ocak ayında İstanbul’da Nestle Türkiye Çikolata ve Şekerlere Grubu’nun ana sponsorluğunda Türkiye’nin ilk çikolata sergisi açılmıştı. Buradan hareketle aynı zamanda bir çikolata tutkunu olan tarihçi Saadet Özen çikolatanın yerli tarihini kaleme aldı. 17. Yüzyıldan bu yana hayatımıza giren çikolatanın zaman içinde yüklendiği toplumsal ve kültürel anlamlarının nasıl değiştiğini araştıran Özen, çikolatayla keyifli bir yolculuğa çıkarıyor.

OSMALI’DA ÇUKULATA DİYE SÖYLENİRDİ

Çikolatanın ilk ortaya çıkışı, tahminlere göre MÖ 1500’lere, Meksika Körfezi kıyısında yaşayan halklara dayanıyor. Avrupa’nın eline geçmeden önce çikolata, Güney ve Orta Amerika halkları tarafından yüzyıllardır balla ve çeşitli baharatlarla karıştırılarak soğuk ya da sıcak içilen bir maddeydi. Geçmişe bakıldığında, Avrupa’nın çikolatayı sadece beş asırdan beri bildiği; bugün bildiğimiz haliyle çikolatanın hikâyesinin ise toplamda belki yüz elli seneyi geçmediği söylenebilir. Çikolata adı İspanyollar tarafından veriliyor. Tarihte farklı telaffuzlarla kullanılan çikolata, Osmanlı’nın ilk yıllarında çukulata olarak geçiyor.

Çikolatanın hayatımızdaki yeri kültürel olarak da fark ediyor. Kaynaklara göre 17. Yüzyılda tanışıyoruz ancak Osmanlı’da 19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren yaygınlaşıyor. Tanzimat’la gelen batılılaşmayla birlikte Avrupa’dan gelen çikolataya frenk yiyeceği olarak bakıldığını söyleyen Saadet Özen, buna karşılık Avrupa’da sömürge malzemesi olduğundan egzotik bir ürün olarak kabul edildiğini belirtiyor. Osmanlı’da esas pazarlama alanı çocuklar olduğundan daha çok sütlü çikolata tercih edilmiş.

İLAÇ OLARAK KULLANILIRDI

Osmanlı döneminde en çok tercih edilen marka ise Avrupa’dan ithal gelen Fransızların Menier çikolatası. Onun dışında Coloniale, Cailler, Suchard, Cabbury, Van Houten gibi; İsviçrelisi, İngilizi, Hollandalısıyla çeşit çeşit çikolata markası Osmanlı piyasasında mevcut. En lüks çikolata Gala-Peter. Bir de kansızlığa, kabızlığa, hatta solucana karşı çocuklara verilen ilâç çikolatalar yer alıyor. Buradan da anlaşılacağı gibi çikolata tarihte hastalıkları tedavi etme aracı olarak da kullanılmış. Saadet Özen, çikolatanın modern öncesi tıpta hemen hemen her türlü patolojiye karşı nasıl kullanıldığını şöyle açıklıyor; “Mide ağrısı, kabızlık ve ishale karşı, kuzey Amerika’da ise kolera tedavisinde kullanılıyor. Çikolatanın ilaçlarda kullanılmasının bir diğer sebebi de daha lezzetli kılmak. Bu nedenle özellikle çocuklar için demirli ve manganezli çikolata hapları yapılıyor.” Ancak 19. Yüzyılda modern tıbbın ortaya çıkmasıyla çikolatanın herşeye iyi gelmediği anlaşılıyor. Buna rağmen yardımcı gıda olarak her dönem kıymetini koruyan çikolatanın en önemli etkisi direnci attırması olarak biliniyor.

SULTAN ABDÜLMECİD TADINI ÇOK SEVERDİ

Avrupa’da 16. Yüzyıldan itibaren var olan çikolatanın kabul görmesi o kadar da kolay olmamış. Hollandalı coğrafyacı 1640’ta bir yazısında: “Kakaodan temel olarak çikolata dedikleri, bu sıra dışı bölgelerde [Orta ve Güney Amerika’da] yaşayanların pek sevdiği bir içecek yaparlar, ne kadar muteber bir şey olursa olsun alışkın olmayanı kusturur” diye bahsediyor. Avrupa’da ön yargıyla karşılansa da Osmanlı tarafından her zaman sevilmiş. Çikolatanın önce Dolmabahçe’ye, sonra çikolatanın ‘altın çağını’ yaşadığı Sultan II. Abdülhamid döneminde Yıldız Sarayı’na girdiği tahmin ediliyor. Sarayın resmi tedarikçisi unvanını aldığını bilinen tek çikolata firması, 1908’de Sultan II. Abdülhamid’den bunu talep etmiş olan Nestlé’. Özen; “1858’de Sultan Abdülmecid’in Şekerci Vallauri’ye “şekercibaşı” unvanını verdiği, dükkânına ‘şekercibaşı unvanının yazdırılması ve dükkânın padişahın tuğrası ile bezenmesine’ müsaade ettiği kayıtlara geçmiştir.”

Üç çift çizme parası

Çikolata, Osmanlı’ya geldiği ilk dönemlerde ithal olması nedeniyle oldukça kıymetli bu yüzden pahalı bir ürün. Öyle ki, seri üretime geçilene dek bir çikolatanın fiyatıyla üç çift çizme alınabiliyor. Sanayi devriminden sonra ucuzlamasıyla birlikte markalar devreye giriyor. Böylece çikolata tüketimi biranda patlama yapıyor ve üretim birkaç yıl içinde yaklaşık on katına çıkıyor. Özellikle Cumhuriyet sonrasında çikolata piyasası savaşlardan etkilense de varlığını her daim korumuş. Bu etkinin sebeplerinden biri çikolata satışlarını artırmak amacıyla promosyon malzemeleri oluşturması. Buna bağlı en yakın örnekler 1905’te Sultan II. Abdülhamit zamanına rastlıyor. Her ürünün içinden resimli kartlar çıkıyor. Peki bu kartlar ne işe yarıyor? Belli seriler halinde basılan kartlar biriktirilerek albüm yapılırsa karşılığında hediye veriliyor. Firmaların yaptığı bu uygulamayla aileler çocuklarını teşvik eder hale geliyor. Özellikle Cumhuriyet sonrası çikolata ambalajlarında kadın simgesi de kullanılmış. Bu yöntem, çikolata satışlarının artmasında etkili olmuş.

BÜŞRA SÖNMEZIŞIK

#çikolata

#osmanlıda çikolata

#saadet özen

Osmanlı’da Frenk, Avrupa’da egzotik bir tat çikolata

Tarihçi ve aynı zamanda bir çikolata tutkunu olan Saadet Özen, çikolatanın yerli tarihi üzerine önemli bir çalışmaya imza attı. Özen’in anlattıklarına göre çikolata Osmanlı’da ‘Frenk’ Avrupa’da ise ‘egzotik’ bir tat olarak damaklarda lezzet buldu.

YASAL UYARI