Malazgirt’le kurulan Anadolu medeniyeti

Malazgirt Zaferi, Anadolu’daki bin yıllık varlığımızın en güçlü sembollerinden biri, tarihî yürüyüşümüzün ise şüphesiz en önemli adımlarındandır. 26 Ağustos 1071’de kazanılan zaferin üzerinden henüz on yıl bile geçmeden Türkler İznik’e kadar ulaşmış, Anadolu’nun doğusundan batısına uzanan büyük bir değişimin ilk adımları atılmıştı. Malazgirt’ten 1243 Kösedağ Savaşı’na kadar geçen yaklaşık bir buçuk asrı aşkın sürede ise Anadolu’nun nüfus yapısı, şehirleri, ticaret yolları, iktisadi hayatı ve kültürel dünyası büyük ölçüde yeniden şekillendi. Bugün üzerinde yaşadığımız coğrafyanın tarihî ve kültürel birikimini meydana getiren, daha sonra altı asırlık Osmanlı Devleti’nin yükseleceği siyasi ve toplumsal zemini hazırlayan da büyük ölçüde bu dönemdi. Gelin, Malazgirt Zaferi’nin 955. yıl dönümünde, savaşın ardından başlayan ve Anadolu’yu kısa bir zaman diliminde bambaşka bir çehreye kavuşturan bu eşine az rastlanır dönüşüme yakından bakalım.

Bizans İmparatoru Romen Diyojen’in tasviri bulunan bir gümüş sikke

Malazgirt sonrası ilk beylikler

Malazgirt Zaferi’nin hemen ardından Bizans’ta yaşanan taht değişikliği, savaş sonrasında yapılan antlaşmayı da fiilen geçersiz kıldı. İmparator Romen Diyojen tahttan indirilmiş ve kısa süre sonra gözlerine mil çekilmiş ve hayatını kaybetmişti. Bunun üzerine Sultan Alparslan, komutanlarına Anadolu içlerine doğru ilerlemelerini emretti. Fethedilen toprakların ikta olarak bırakılacağı vaadi, fetih hareketine yeni bir hız kazandırdı. Böylece Anadolu’nun farklı bölgelerinde Türkmen beylerinin hâkimiyet kurduğu yeni siyasi yapılar ortaya çıkmaya başladı. Bu süreç daha sonra “İlk Beylikler Dönemi” olarak adlandırılacak parçalı fakat son derece hareketli bir Türkmen siyasi dünyasının temelini oluşturacaktı.

Zaman içerisinde Doğu ve İç Anadolu’nun önemli merkezlerinde Türkmen beylikleri zuhur etti. Erzurum ve çevresinde Saltuklular, Mardin, Amid (Diyarbekir), Hasankeyf ve Harput dolaylarında Artuklular, Erzincan, Kemah ve Şebinkarahisar yöresinde Mengücekliler, Sivas merkez olmak üzere Tokat, Amasya, Kayseri ve Niksar hattında ise Danişmendliler hâkimiyet kurdu. Bu ilk Türkmen beylikleri, bir yandan Bizans’ın Anadolu’daki hâkimiyetini daha da zayıflatırken diğer yandan fethedilen bölgelerde imar, iskân, İslamlaşma süreçlerini hızlandırdı. Sınır boylarında sürekli hareket hâlinde bulunan konar-göçer Türkmen topluluklarının bu siyasi yapılar etrafında örgütlenmesi ise Anadolu’da kalıcı Türk nüfusunun ve yerleşik hayatın güçlenmesi için önemli bir zemin hazırlamıştı.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin kuruluşu

Anadolu’nun batısındaki Türk ilerleyişi ise Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ın tarih sahnesine çıkmasıyla yeni bir safhaya giriyordu. Selçuklu hanedanının Kutalmış koluna mensup olan Süleyman Şah, Anadolu’ya geldikten sonra bölgede dağınık halde bulunan Türkmen topluluklarını kendi hâkimiyeti altında toplamaya başladı. Bizans’ın içinde bulunduğu taht mücadelelerinden ve siyasi karışıklıklardan ustalıkla yararlanarak kısa sürede Batı Anadolu’ya kadar ilerledi. 1075-1078 yılları arasında İznik’i ele geçirip kendisine merkez yapan Süleyman Şah, böylece Anadolu Selçuklu Devleti’nin temellerini atıyordu.

1097 yılında I. Haçlı Saldırısı’nın oluşturduğu büyük sarsıntı sonucunda İznik’in yeniden Bizans’ın eline geçmesi üzerine, Süleyman Şah’ın oğlu I. Kılıçarslan devletin merkezini Konya’ya taşıdı. Konya’nın yeni başkent olması, Anadolu Selçuklu tarihinin en önemli dönüm noktalarından biriydi. Şehir zamanla devletin idari merkezi olmanın ötesine geçerek Selçuklu medeniyetinin ilim, kültür ve mimari bakımından en önemli merkezlerinden biri haline geldi.

II. Kılıçarslan döneminde ise Danişmendliler başta olmak üzere Anadolu’daki diğer Türk siyasi yapılarının önemli bir kısmı Selçuklu hâkimiyeti altına alınarak siyasi birlik büyük ölçüde sağlandı. 1176’da Miryokefalon’da Bizans ordusunun ağır bir yenilgiye uğratılması ise bu sürecin bir başka önemli dönüm noktası oldu. Bu zaferle birlikte Bizans’ın Anadolu’nun iç kesimlerinde yeniden hâkimiyet kurma ümidi büyük ölçüde sona ererken, Türklerin yarımadadaki kalıcı varlığı da artık geri döndürülmesi son derece güç bir gerçeklik hâline geldi.

Anadolu ticaret yolları ve kervansaraylarla imar ediliyor

Selçuklu sultanları, askerî başarılarını güçlü bir ekonomik ve ticari siyasetle tamamladılar. On üçüncü yüzyılın başlarında Anadolu Selçuklu Devleti, ticaret yollarını Anadolu’ya yöneltmeyi hedefleyen bilinçli bir politika izledi. Bu amaçla kuzeyde Karadeniz’e açılan Sinop, güneyde ise Akdeniz’in önemli limanları olan Antalya ve Alanya fethedildi. Böylece Selçuklular hem Karadeniz hem de Akdeniz ticaretine doğrudan açılma imkânı kazanmış ve bu hâkimiyet I. İzzeddin Keykâvus ve I. Alaeddin Keykubad’ın kullandıkları ‘sultânü’l-ber ve’l-bahreyn’ yani ‘karanın ve iki denizin sultanı’ unvanlarına da yansımıştı.

Anadolu’yu bir uçtan diğer uca bağlayan ticaret yolları, Selçukluların inşa ettiği geniş bir kervansaray ağıyla desteklendi. Sadece Alaeddin Keykubad döneminde 18 kervansaray yaptırılmıştı. Bu yapılar, yolcuların ve tüccarların barınma, yeme içme ve hayvan bakımı gibi temel ihtiyaçlarını karşılayan, hekim, nalbant ve ayakkabıcı gibi görevlilerin de bulunduğu kapsamlı merkezlerdi. Selçuklu yönetimi ayrıca ticaret yollarında eşkıya saldırısı gibi sebeplerle zarara uğrayan tüccarların kayıplarını devlet hazinesinden karşılayarak ticari güvenliği teşvik eden bir uygulama geliştirmişti. Kıbrıs Krallığı ve Venedik Cumhuriyeti ile yapılan antlaşmalar da Anadolu’nun Karadeniz, Doğu Akdeniz ve Yakındoğu ticaret ağlarıyla bağlarını güçlendirdi. Böylece Konya, Sivas ve Kayseri gibi şehirler hem üretimin hem de uluslararası ticaretin yoğunlaştığı önemli merkezler hâline geldi.

Horasan erenleri ve tasavvuf

Ekonomik refah, Anadolu’da güçlü bir kültürel ve entelektüel canlanmayı da beraberinde getirdi. Başlangıçta askerî gücü ve Türkmen unsurlarını merkeze alan Selçuklu devlet yapısı, zamanla İran-İslam dünyasının köklü bürokrasi ve idare gelenekleriyle bütünleşerek daha gelişmiş bir yapıya kavuştu.

Aynı dönemde Moğol istilasının Türkistan, Horasan ve Mâverâünnehir’de yol açtığı büyük sarsıntı, çok sayıda âlim, şeyh ve dervişin Anadolu’ya yönelmesine sebep oldu. Anadolu’nun dinî ve tasavvufî hayatının şekillenmesinde Horasan ve Türkistan’dan gelen bu zatların önemli bir payı vardır. Etkileri bugün dahi devam eden Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Hacı Bektaş-ı Velî, Yunus Emre ve Muhyiddin İbnü’l-Arabî gibi farklı geleneklere mensup büyük sufilerin Anadolu’da yaşaması, coğrafyanın giderek önemli bir ilim ve irfan merkezine dönüşmesini sağladı. Medreseler, tekkeler, şifahaneler ve vakıflar aracılığıyla ilmî ve sosyal faaliyetler de daha kurumsal bir yapıya kavuştu.

Selçuklu düzeninin Anadolu’da kökleşmesini kolaylaştıran bir başka unsur ise farklı dinî ve etnik topluluklara karşı izlenen hoşgörülü yönetim anlayışıydı. Rum, Ermeni ve Süryani gibi yerli gayrimüslim topluluklar Selçuklu hâkimiyeti altında varlıklarını sürdürmüş, dinî hayatlarını ve mülkiyetlerini koruyabilmişlerdi. Böylece Anadolu’nun yeni Türkmen nüfusu ile daha eski yerleşik toplulukları, zaman içerisinde aynı şehirleri, pazarları ve üretim alanlarını paylaşan çok katmanlı bir toplumsal yapı meydana getirdi. Daha sonra Osmanlı bu anlayışı devralacak ve asırlarca süren imparatorluğunun mayası kılacaktır.

Moğol darbesi ve sarsılan düzen (1243)

Anadolu Selçuklu Devleti’nin on üçüncü yüzyıldaki bu güçlü yükselişi, doğudan yaklaşan Moğol tehdidi ve içeride giderek büyüyen siyasi ve toplumsal sorunlarla sarsılmaya başladı. II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde yönetimde ortaya çıkan zaaflar ve 1240’ta patlak veren geniş çaplı Babaî İsyanı, devletin askerî ve idari gücünü önemli ölçüde zayıflattı. Anadolu’daki bu karışıklığı yakından takip eden Moğol komutanı Baycu Noyan, 1242’de Erzurum’u ele geçirip yağmaladıktan sonra Selçuklu ülkesinin içlerine doğru ilerlemeye başladı.

1243 yılının ortalarında Sivas’ın doğusundaki Kösedağ’da karşı karşıya gelen Selçuklu ve Moğol orduları arasındaki savaş, Selçuklular için ağır bir yenilgiyle sonuçlandı. II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in savaş alanını terk etmesiyle başlayan bozgun, Anadolu Selçuklu Devleti’nin siyasi bağımsızlığını büyük ölçüde kaybetmesine ve Moğol hâkimiyetini tanıyarak ağır bir vergi yükü altına girmesine yol açtı. Fakat bu askerî yenilgi Anadolu’daki Türk varlığının gerilemesi anlamına gelmedi. Bilakis Moğol baskısından kaçan yeni Türkmen topluluklarının Anadolu’ya yönelmesi, özellikle batıdaki uç bölgelerinde yoğun bir nüfus hareketliliği meydana getirdi. On üçüncü yüzyılın sonlarına doğru Germiyanoğulları, Karamanoğulları ve Candaroğulları gibi yeni beyliklerin yanında Osmanlı Beyliği’nin de ortaya çıkışı, Anadolu’daki Türk siyasi varlığının yeni bir safhaya geçtiğini gösteriyordu. Selçuklu merkezî otoritesi çökerken, Türkleşme süreci bu kez beylikler eliyle Batı Anadolu’ya doğru daha da genişledi.

Malazgirt hangi kapıları açtı?

1071 Malazgirt Savaşı ile başlayıp 1243 Kösedağ Savaşı’na kadar uzanan yaklaşık 170 yıllık süreç, Anadolu’nun Türkler açısından kalıcı bir yurda dönüşmesinin en önemli safhasını oluşturdu. Malazgirt’in ardından Anadolu’ya gelen Türkmen toplulukları, beyler, âlimler ve dervişler ile kurulan şehirler, medreseler, tekkeler, vakıflar ve ticaret yollarını birbirine bağlayan kervansaraylarla yeni bir siyasi ve toplumsal düzen meydana gelmiş oluyordu.

Farklı dinî ve etnik toplulukların bir arada yaşayabildiği bu düzen, zamanla Anadolu’ya kendine özgü bir kültürel kimlik kazandırdı. Kösedağ’ın ardından Selçuklu siyasi hâkimiyeti büyük ölçüde sarsılmış olsa da meydana gelen sosyal ve kültürel birikim ortadan kalkmadı. Tam tersi Anadolu’nun farklı bölgelerinde ortaya çıkan beylikler eliyle yaşamaya devam etti ve ilerleyen yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin üzerinde yükseleceği siyasi ve toplumsal zeminin önemli unsurlarından birini oluşturdu. Bu bakımdan Malazgirt, bir meydan savaşının çok ötesinde, Anadolu’nun Türk ve İslam tarihindeki yeni kimliğinin şekillenmeye başladığı uzun bir tarihî dönüşümün başlangıç noktasıydı.