Orkinoslar yeniden Marmara'da: Yeni gelmediler geri geldiler

İstanbul Üniversitesi Su Bilimleri Fakültesi Balıkçılık ve Su Ürünleri İşleme Teknolojisi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Taner Yıldız, Haliç, İstanbul Boğazı, İzmit Körfezi ve zaman zaman Karadeniz'de görülen Atlantik mavi yüzgeçli orkinosların, yeni habitatlar keşfetmekten ziyade tarihsel göç ve beslenme alanlarını yeniden kullanmaya başlamasının erken işaretleri olabileceğini söyledi.

Marmara Denizi'nde son dönemde artan orkinos gözlemlerine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Yıldız, bu durumun Atlantik mavi yüzgeçli orkinosunun tarihsel dağılım ve göç alanını yeniden kullanmaya başlamasının erken işaretleri olarak nitelendirilebileceğini belirtti.

Orkinosların göç güzergahı

Geçmişte Ege Denizi'nden Marmara'ya, İstanbul Boğazı üzerinden Karadeniz'e uzanan belirgin bir orkinos göç güzergahı bulunduğu bilgisini veren Yıldız, önceki çalışmalarında Marmara Denizi'ndeki tarihsel orkinos balıkçılığını incelediğini, buna göre kuzeye doğru göçün nisan ayında başlayıp temmuzda yoğunlaştığını ve ağustos sonuna doğru tamamlandığını, Karadeniz'den dönüşün ise ekim-aralık döneminde gerçekleştiğini aktardı.

Bazı yıllarda orkinosların Marmara'dan şubat-mart aylarına kadar ayrılmadığını ve bu dönemde palamut, uskumru ve istavrit gibi balıklarla beslendiğini anlatan Yıldız, İzmit Körfezi'nin de dönüş göçü sırasında orkinosların avlandığı tarihsel alanlardan biri olduğunu kaydetti.

"Orkinoslar yeni gelmedi, geri gelmedi"

Yıldız, "Son günlerde Haliç, İstanbul Boğazı veya İzmit Körfezi’nde görülen bireyleri tamamen yeni bir habitat keşfeden balıklar olarak değil, türün tarihsel ekolojik alanına geri dönen bireyler olarak değerlendirmek bana daha anlamlı geliyor. Yani orkinoslar yeni gelmedi, geri gelmeye başladılar." dedi.

"1913-1914 döneminde 537 bin 455 kilogram orkinos satılmış"

Geçmişte Marmara ve İstanbul Boğazı'nda orkinosların çok daha yoğun bulunduğuna dikkati çeken Yıldız, tarihsel kayıtlarda dalyan başına bir av sezonunda 100-150 orkinos yakalandığına ilişkin bilgiler bulunduğunu, bireylerin ağırlığının 100-450 kilogram arasında değiştiğini bildirdi.

Yıldız, şöyle devam etti:

"İstanbul Balıkhanesi kayıtlarına göre yalnızca 1913-1914 döneminde 537 bin 455 kilogram orkinos satılmış. Burada on yıllar önce mevcut olmayan bir türün ortaya çıkmasından değil, çok eski ve güçlü bir tarihsel varlığı bulunan, ancak bu bölgesel göç davranışını büyük ölçüde kaybetmiş bir türün yeniden görülmeye başlamasından söz ediyoruz."

Karadeniz'i orkinosların tarihsel dağılım ve muhtemel üreme alanlarından biri olarak nitelendiren Yıldız, geçmiş çalışmalarda bölgede orkinos yumurta ve larvaları ile olgun gonadların kaydedildiğini, 2026 tarihli bir derlemede ise Karadeniz'in çökmüş olduğu varsayılan tarihsel bir üreme alanı olarak sınıflandırıldığını belirtti.

İklim değişikliği tek başına açıklama değil

Orkinosların yeniden görülmesinde Doğu Atlantik-Akdeniz orkinos stokundaki toparlanmanın önemli bir etken olduğunu vurgulayan Yıldız, 2000'li yıllardan itibaren Atlantik Ton Balıklarının Korunması Uluslararası Komisyonu (ICCAT) tarafından uygulanan yönetim ve koruma önlemleriyle stokun belirgin şekilde iyileştiğinin altını çizdi.

Marmara'daki gelişmenin yalnızca deniz suyu sıcaklıklarının artışıyla açıklanamayacağını ifade eden Yıldız, "Orkinos geniş bir sıcaklık aralığında yaşayabiliyor. Beslenme alanları sıcaklığın yanı sıra akıntılar, klorofil cepheleri ve üretken oşinografik yapılarla ilişkili olabiliyor. Bu nedenle 'Su sıcaklığı arttı, orkinos geri geldi' şeklindeki tek faktörlü açıklama yetersiz kalacaktır. İlk sorulacak sorulardan biri su sıcaklığından önce 'Bu orkinoslar hangi avı takip ediyor?' olmalı. Haliç, İstanbul Boğazı ve İzmit Körfezi'nde görülen orkinoslar besin kaynaklarıyla birlikte incelenmeli ve beslendikleri türlerin mevsimsel dağılımları takip edilmeli." diye konuştu.

Orkinosların farklı yıllarda, farklı noktalarda ve aynı mevsimlerde tekrar görülmesinin önemine işaret eden Yıldız, iki-üç bireylik gözlemlerin tek başına düzenli göçün yeniden kurulduğu anlamına gelmeyeceğini söyledi.

Yıldız, gerçek bir tarihsel göç koridorunun yeniden oluşması halinde zamanla birey sayısında artış, belirli aylarda tekrarlanan gözlemler ve Marmara-İstanbul Boğazı-Karadeniz doğrultusunda tutarlı bir hareket örüntüsü görülmesi ve bu hareketliliğin pelajik balıkların bolluğu ve dağılımıyla da ilişkilendirilmesi gerektiğini kaydetti.

Orkinosların denize atılan yiyeceklerle beslenmesi

Sosyal medyaya yansıyan görüntülerde orkinosların insanlar tarafından denize atılan yiyeceklerle beslenmeye çalışıldığını hatırlatan Yıldız, sözlerini şöyle tamamladı:

"Doğrudan yabani orkinos bireylerinin insanlar tarafından beslenmesi üzerine deneysel bir literatür bulunmuyor. Dolayısıyla yunus veya diğer deniz canlılarındaki sonuçları orkinosa doğrudan aktarmak doğru olmaz. Ama davranışsal koşullanma mekanizması açısından endişelenebiliriz. Düzenli yiyecek verilirse orkinosların doğal olarak av sürülerini takip etmek yerine belirli bir noktayı, insanları veya tekneleri yiyecekle ilişkilendirmesi olası. Yaban hayvanlarında insan kaynaklı besin desteği o türün bireylerinin davranış ve dağılımını değiştirebilir."