Kul hakkı nasıl telafi edilir?

İslâm hukukunda hak kavramı, bireyin can, mal, akıl, nesil ve din emniyetini güvence altına alan temel fıkhi esaslar üzerine inşa edilmiştir. Yüce Allah, kendi hakkı olan ibadet ve itaat hususundaki kusurları sonsuz merhametiyle affedebileceğini veya erteleyebileceğini beyan ederken; kulların birbirleri üzerindeki haklarını ve toplumun ortak hukuki yapısını doğrudan mağdurun rızasına bağlamıştır. Kur’an-ı Kerim’de “Aramızda mallarınızı batıl yollarla yemeyin” (Bakara, 188) buyurularak başkasının hakkına tecavüz etmek kesin bir dille menedilmiştir. Bu hukuki çerçeve, ahiretteki ilahî adaletin de temelini oluşturur. Nitekim Hz. Peygamber, üzerinde kul hakkı bulunan kimselerin salih amellerinin ahirette mağdura verileceğini, sevabı yetmediği takdirde mağdurun günahlarının haksızlık yapana yükleneceğini ve kişinin böylece müflis durumuna düşeceğini haber vermiştir.

HAK İHLALLERİNİN TAMAMINI KAPSAR

Bireysel kul hakkı, tek bir şahsın veya belirli bireylerin hak alanlarına yönelik ihlalleri kapsar. Toplumda kul hakkı denildiğinde genellikle akla ilk olarak maddi veya iktisadi unsurlar gelmektedir. Bir kimsenin malını çalmak, gasbetmek, rüşvet almak, tartıda hile yapmak veya ödeme gücü olduğu halde zamanı gelmiş bir borcu ertelemek açık iktisadi ihlallerdir.

VERİLEN ZARAR TELAFİ EDİLMELİ

Ancak kul hakkı yalnızca iktisadi boyutla sınırlı kalmayıp günlük sosyal ilişkilerin tamamına yayılmaktadır. Trafikte başkasının şeridini tecavüz ederek sırasını gasbetmek, apartmanda komşuyu rahatsız edecek boyutta gürültü yapmak, ortak alanları işgal etmek veya bir sıra bekleme kulvarında öncelik hakkı olmayan birinin öne geçmesi de doğrudan bireysel kul hakkı teşkil eder. Bu tür ihlallerde temel fıkhi kural, verilen zararın veya gasbedilen maddi değerin sahibine ya da mirasçılarına aynen yahut muadiliyle iade edilmesidir. Hak sahibinin vefat etmiş olması durumunda iade mirasçılarına yapılır; hak sahibine veya mirasçılarına hiçbir şekilde ulaşılamıyorsa, o mal hak sahibi namına fakirlere sadaka olarak verilip mülkiyetten çıkarılır ve Allah’tan mağfiret dilenir.

HAK SAHİBİYLE YÜZLEŞİLMELİ

Kul hakkının en hassas ve yaygın biçimlerinden biri de kişilik haklarına, onur ve haysiyete yönelik gerçekleşen manevi ihlallerdir. Klasik fıkıh ve ahlak kaynaklarında özellikle gıybet ve iftira/bühtan en ağır manevi hak ihlalleri arasında sayılmıştır.

İslâm hukukçularının çoğunluğuna göre gıybet ve iftiradan doğan vebalden kurtulmanın asıl yolu, dünyadayken hak sahibiyle yüzleşip bizzat helallik almaktır.

HELALLEŞMENİN ŞARTLARI

Ancak manevi haklarda helalleşmenin geçerli olabilmesi için belirli şartlar aranır:

İSTİSNASIZ TÖVBE: Hak sahibiyle görüşmeden önce, yapılan günah için Allah’a samimiyetle pişmanlık arz edilip istiğfar edilmelidir.

AÇIKLIK VE DÜRÜSTLÜK: Mümkün olan durumlarda yapılan haksızlığın mahiyeti (ne söylendiği veya ne hususta iftira atıldığı) mağdura bildirilerek helallik istenmelidir.

İTİBARIN İADESİ: İftirada helalleşmeye ek olarak, atılan yalanın dinleyenler nezdinde düzeltilmesi gerekir. İftirayı duyan kişilere gidilip “Ben falan kişi hakkında yanlış ve asılsız bir beyanda bulundum, doğrusu bu değildir” diyerek mağdurun kamuoyundaki itibarını iade etmek dinî bir zorunluluktur.

KAMU HAKKININ VEBALİ DAHA AĞIRDIR

Kamu hakkı (hukuk-u âmme), tek bir bireye değil, toplumun tamamına, belirli bir topluluğa veya kamu düzenine ait olan haklar bütünüdür. Kamu hakkı ihlalleri; muhatabı milyonlarca insan, yetimler ve henüz doğmamış gelecek nesiller olduğu için bireysel kul haklarına kıyasla vebali çok daha ağır, telafisi ise son derece meşakkatli günahlardandır.

Kamu hakkı ihlalleri toplumsal hayatın pek çok alanında tezahür etmektedir:

MADDİ VE MALİ İHLALLER: Devlete vergi kaçırmak, kaçak elektrik veya su kullanmak, kamu mallarını ve araçlarını yetkisizce şahsi işlerde kullanmak, kamu kaynaklarını zimmete geçirmek, ihale usulsüzlükleri yapmak ve rüşvet alıp vermek.

LİYAKAT VE ADALET İHLALLERİ: Kamusal sınavlarda veya mülakatlarda torpil (iltimas/kayırmacılık) yaparak yetersiz kişileri makam sahibi kılmak ve hak eden adayların hakkını gasbetmek. Bu durum hem sınava giren adayın hakkını hem de o niteliksiz görevliden hizmet alacak bütün toplumun hakkını ihlal eder.

ÇEVRESEL VE SOSYAL İHLALLER: Kamusal alanları, kaldırımları ve yolları haksız yere işgal etmek; ortak kullanım alanlarını, su kaynaklarını veya çevreyi kirletmek; trafikte kural ihlali yaparak toplum huzurunu ve can güvenliğini tehlikeye atmak.

3 AŞAMALI HELALLİK

Bireysel kul haklarında muhatap tek bir kişi olduğu için yüzleşmek ve helalleşmek mümkündür. Ancak bütün bir toplumla veya milletle tek tek helalleşmek imkânsız olduğundan, fıkıh alimleri kamu haklarının telafisinde üç aşamalı bir yöntem ortaya koymuşlardır:

1. ZİMMETE GEÇİRİLEN MİKTARIN KAMUYA İADESİ (ASIL ŞART): Kamu hakkından kurtulmak için sadece tövbe etmek yeterli değildir. Haksız elde edilen kazancın veya kamuya verilen zararın —imkân varsa enflasyon ve değer kaybı da hesaplanarak— kamuya ödenmesi şarttır. Haksız alınan maaş, ödenmeyen vergi veya usulsüz tüketilen elektrik/su bedeli doğrudan ilgili devlet kurumuna yatırılmalıdır. Kişi hukuki takibattan veya itibar kaybından çekiniyorsa, isim belirtmeksizin ilgili kurumun resmi banka hesabına “kamu borcu/iade” veya “Hazine’ye irat kayıt” açıklamasıyla parayı aktarabilir. İlgili kurum ortadan kalkmışsa veya ödeme hukuken kabul edilemiyorsa, bu miktar toplumun ortak kullanımına hizmet eden vakıf, okul, hastane, yol veya hayır kurumlarına aktarılarak mülkiyetten çıkarılmalıdır.

2. LİYAKATSİZLİK VE TORPİL GİBİ MANEVİ İHLALLERİN TELAFİSİ: Kamusal bir makama torpille gelinmişse, hakkı yenen asıl aday tespit edilebiliyorsa bizzat gidilip ondan helallik alınmalı ve mağduriyeti imkân nispetinde giderilmelidir. Hak sahibi tespit edilemiyorsa, kişi bulunduğu görevde son derece adil, liyakatli ve dürüst çalışarak topluma hizmet etmeli; o makamdan haksız yolla elde ettiğini düşündüğü gelirleri hayır işlerine bağışlamalıdır.

3. SAMİMİ TÖVBE VE KAMUSAL YARARA HİZMET: Hz. Peygamber, kamu malından haksız bir şey alan kimsenin ahirette o malı boynunda taşıyarak geleceğini bildirmiştir. Bu nedenle, maddi ve kamusal tazmin yapıldıktan sonra Allah’tan af dilenmeli ve toplumsal fayda sağlayacak hayırlı ameller artırılmalıdır.