Zeydîlik

İmâmiyye'den sonra gelen Şii fırkalar arasında Zeydiyye’nin, kemiyet itibariyle İsmâîliyye'nin ardından 3. büyük fırka olduğu söylenir. “Söylenir” dedim, zira bu noktada elimizde sağlıklı ve güncel bir istatistik yok. Fırka, köken olarak İmam Zeyd b. Ali Zeynülâbidîn’e dayanır. Hz. Hüseyin’in (r.a) torunu ve İmam Muhammed el-Bâkır’ın üvey kardeşi olan İmam Zeyd, pek çok temel noktada Şii fırkaların kabullerinden keskin biçimde ayrılır.

Hemen burada bir hususu vurgulayalım: Tıpkı İmâmiyye'nin, masum olduğunu iddia ettiği isimlerle1 ilişkisinin son derece tartışmalı olması gibi, Zeydiyye’nin de İmam Zeyd’le ilişkisi zaman içinde aslî hüviyetinden ayrılarak farklı muhtevalara bürünmüştür.

Her şeyden önce Zeydiyye, “masum imam” inancını benimsemeyen tek Şii fırka olarak öne çıkar. İtikãdî olarak Ehl-i Sünnet’e ve Fıkhî olarak Hanefî mezhebine çok yakın olması sebebiyledir ki, İmam Muhammed Zâhid el-Kevserî gibi âlimler ilk dönem Zeydîliğe “ehl-i bid’at” denmesini uygun bulmamıştır.

Zeydiyye’ye göre, mazlumun (Ehl-i Beyt’in) hakkını zalimden almak üzere ortaya çıkarak fiilî mücadele eden Ehl-i Beyt mensubu kimse, hak imam odur. Bu kabul doğrultusunda İmam Zeyd, Emevî halifesi Hişâm b. Abdilmelik döneminde Kûfe’de ayaklanmış ve şehid olmuştur (122/740). Ardından aynı şekilde oğlu Yahyâ Horasan’da ayaklanmış ve o da babasının akıbetine maruz kalmıştır (125/744). Bundan sonra Zeydî isyanlar biteviye devam etmiştir.

İmam Zeyd’in şehadetinde, ayaklan-madan önce etrafında bulunan kitlenin önemli bir kısmı tarafından yalnız bırakılmış olmasının da rolü olmuştur. Onlar kendisine Hz. Ebû Bekr ve Hz. Ömer (r.anhuma) hakkındaki düşüncesini sormuş, o da atalarından bu iki sahabî hakkında hayırdan başka birşey işitmediğini, kendisinin de aynı kanaatte olduğunu söylemiştir. Soruyu soranlar bu cevaptan hoşnut olmamış ve kendisini terk etmiştir. O da bunun üzerine “Bu kritik aşamada beni terk ettiniz” anlamında “rafadtumûnî” demiştir. Birçok kaynak İmâmiyye hakkında kullanılan “râfıza” tabirinin buradan geldiğini söyler.

İmam Zeyd’in ve evladının huruçlarından da anlaşılacağı üzere, Zeydiyye’de “takıyye” inancı da yoktur.

İlk dönem Zeydîliğin aksine, bilhassa Kãsım b. İbrâhîm er-Ressî’den (246/860) itibaren itikãdî ve siyâsî bir mezhep hüviyetine büründüğünü gördüğümüz Zeydiyye, o süreçten itibaren alt gruplara ayrılmış ve Ehl-i Sünnet’ten uzaklaşmıştır. Kãsım er-Ressî, “el-Usûlü’l-Hamse” (Beş Esas) adını verdiği eserinde Mu’tezile’nin görüşlerini benimseyip savunan ilk Zeydî olarak bilinir.

Büyük günah işleyen kimsenin dinden çıkacağı, ancak kâfir de olmayacağı (el-Menzile beyne’l-menzileteyn) inancı hariç, diğer görüşlerinde tam anlamıyla Mu’tezile çizgisine girmiştir. Cârûdiyye, Cerîriyye, Betriyye, Ya’kubiyye gibi alt dallara ayrılmış bulunan fırka, bilhassa günümüzde Yemen Zeydîliğinin kahir ekseriyetini oluşturan Cârûdiyye çizgisini benimsemiştir. Zeydî fıkralar içinde İmâmiyye'ye en yakın fırka bunlardır. Hz. Ali’nin (r.a) Hz. Peygamber (s.a.v) tarafından imam tayin edildiğini, dolayısıyla bu tayinin aksine hareket eden Sahabe’nin dinden çıktığını söylerler. Bu istikamette Ehl-i Sünnet’i de tekfir ederler.

Zeydîlik, başarısız pek çok isyandan sonra Taberistan ve Yemen coğrafyalarına intikal etmiş ve buralarda hakimiyet kurmuştur. Yemen Zeydîliği, kurucu isim olarak kabul edilen ve el-Hâdî ile’l-Hakk diye anılan Yahyâ b. el-Hüseyn tarafından 280/893 yılında tesis edilmiştir. O tarihten itibaren uzun yıllar Yemen, bilhassa Sa’de bölgesi Zeydî hakimiyeti altında kalmıştır.

Yemen’in 1538 yılında Osmanlı hakimiyetine girmesi üzerine ardı ardına Zeydî ayaklanmaları görülür. 1918’e kadar devam eden Osmanlı varlığı bu tarihte Yemen’den el çekmiş ve başkent San’a ve Sa’de, Zeydî hakimiyetine girmiştir.

Günümüzde adından sıkça söz edilen Hûsîler, başlangıç itibariyle 1990’larda ortaya çıkan “Mü’min Gençlik” hareketi içinde yer almıştır. Hareketin kurucusu, 2004 yılında Ali Abdullah Sâlih’e karşı ayaklanma sırasında öldürülmüş bulunan Hüseyn b. Bedreddîn el-Hûsî’dir. Onun ölümünün ardından yerini kardeşi Abdülmelik el-Hûsî almıştır.

Şii devriminden sonra İran'ın "vekil güç oluşturma" politikası çerçevesinde Hûsîler’le farklı bir ilişki tesis edilmiş, bu süreç sonunda Hûsîler İran’ın malî, siyasî, ideolojik… etkisiyle İmâmîleşmiştir.

Mevcut çatışma sürecinde Hûsîlerin bir kısım stratejik noktaları ele geçirmesini “ABD-İsrail emperyalizmi karşısında direniş ve zafer” söylemiyle meşrulaştırmaya çalışanlar ya Şia’yı tanımayan ya da onların dümen suyuna girmiş bulunan kimselerdir...

Hayırlı cumalar…

1 12 İmam: Hz. Ali, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin (r.anhum), Ali Zeynülâbidîn, Muhammed el-Bâkır, Ca’fer es-Sâdık,

Mûsâ el-Kâzım,

Ali er-Rıdâ, Muhammed et-Takĩ, Ali en-Naki, Hasan el-Askerî ve gaybette olduğuna ve kıyamete yakın geri geleceğine inandıkları Muhammed el-Mehdî.