Dış ticaret tablosunu değiştirmek

Dış ticaret açığı, döviz ihtiyacını artırarak yerli paranın değer kaybetmesine, enflasyonun tırmanmasına ve dış borç yükünün ağırlaşmasına yol açmaktadır.

Bu kronik durum, ülkenin risk primini yükselterek ekonomiyi küresel finansal şoklara karşı savunmasız hale getirdiği gibi ekonomik büyümeyi de yavaşlatmaktadır.

PEKİ, DIŞ TİCARET AÇIĞININ TEMEL YAPISAL NEDENLERİ NELERDİR?

Dış ticaret açığının bir çok yapısal nedeni var.

Dış ticaret açığının en önemli nedeni enerji ithalatıdır. Türkiye, kullandığı ham petrolün ve doğal gazın çok büyük bir kısmını dışarıdan ağırlıklı olarak Rusya, İran, Azerbaycan ve diğer enerji ihracatçısı ülkelerden almaktadır.

Türkiye’nin son 10 yıllık (2016-2025) enerji ithalatı, yüksek dışa bağımlılık nedeniyle küresel fiyat şokları ve döviz kuru dalgalanmalarından doğrudan etkilenerek cari açığın ana kaynağı olmuştur.

Bu dönemde, yıllık ortalama 42-45 milyar dolar seviyesinde seyreden enerji faturası, Rusya-Ukrayna savaşının yaşandığı 2022 yılında 96,5 milyar dolarla tarihi zirvesine ulaşmıştır.

İHRACATIN İTHALATA BAĞIMLILIĞI

Türkiye’nin ithalatının yaklaşık yüzde 70-75’i ara malları ve hammaddeler oluşturur. Türkiye bir sanayi üreticisi ve ihracatçısıdır ve imalat sanayi ürünlerinin toplam ihracattaki payı yüzde 93,8’dir.

Dolayısıyla, Türkiye sanayi ürünü üretimi ve ihracatı için bir çok girdiyi ithal etmek zorundadır.

TÜİK verilerine göre, 2026 Ocak-Haziran döneminde ara mallarının ithalat içindeki payı yüzde 71,5, sermaye mallarının payı yüzde 14,0 ve tüketim mallarının payı yüzde 14,1 oldu.

TEKNOLOJİK SEVİYESİ DÜŞÜK İHRACAT

Türkiye’nin ihraç ettiği ürünler genellikle orta-düşük veya orta-yüksek teknolojik ürünlerden oluşmaktadır.

Ocak-Haziran döneminde yüksek teknoloji ürünlerinin imalat sanayi ürünleri ihracatı içindeki payı yüzde 3,5 olurken, bu oran Almanya’da yüzde 16 ve Güney Kore’de yüzde 30-35 seviyelerindedir.

Buna karşılık, Ocak-Haziran döneminde yüksek teknoloji ürünlerinin imalat sanayi ürünleri ithalatı içindeki payı yüzde 12 oldu. Bu nedenle, düşük miktarda yüksek teknoloji satıp yüksek miktarda yüksek teknolojili ürün satın almak ticaret açığını büyütür.

İhracatın hızlı yükselmemesinin ve dış ticaret açığının diğer önemli sebebi de budur.

SERMAYE, TÜKETİM MALI VE ALTIN İTHALATI

Altın, ileri teknoloji makinelerinin ithalatı ve Çin gibi ülkelerinden yapılan yüksek miktarda tüketim ve elektronik eşya ithalatı Türkiye aleyhine devasa dış ticaret açığına neden olmaktadır.

2025 yılında Türkiye’nin Çin’e ihracatı 3,3 milyar dolarda kalırken, ithalatın 49,6 milyar dolara ulaşmasıyla toplam ticaret hacmi 52,9 milyar dolar olarak gerçekleşmesi özellikle tüketim ve elektronik eşya ithalatının etkisini göstermesi açısından önemlidir.

Bu nedenlerden dolayı yeni dönemde, dış ticaret açığının azaltılması dolayısıyla cari açığın kontrol altına alınması, yerli paranın değer kaybetmemesi, dış borç yükünün ağırlaşmaması, ülkenin risk primini yükselmemesi ve ekonomik büyümenin sürdürülebilir olması için en önemli yapısal sorunlarından birisi olan dış ticaret açığını çözmek en öncellikli adımlardan biri olmalıdır.