Süleyman Uludağ: Ayır ki doğru birleştirebilesin

Bir ilim adamının ne söylediği kadar, neyi neyin yerine koymadığı da önemlidir.

Süleyman Uludağ Hoca’nın toplu olarak ilim hayatıyla, özellikle de tasavvufla ilgili telif, tercüme ve konuşmalarına baktığımda benim için öne çıkan ilk husus budur.

Tasavvuf başka, tasavvuf tarihi başkadır. Âlim, ârif, muallim, mürebbi, akademisyen başka, şeyh başkadır. Bunların aralarında çok değerli bir irtibat vardır ama hiçbiri diğerinin yerine konulamaz.

Uludağ Hoca’nın ilim anlayışının ayırt edici taraflarından biri, bana kalırsa, bu esastaki ayırma ve sınıflandır-masındadır. Belki bu ayırma sayesinde, çalıştığı alanın hudutları da netleşir. Zira ona göre tasavvuf başka, Tasavvuf Tarihi daha başka bir şeydir.

Tasavvuf tarihi araştırılabilir, kaynakları incelenebilir, sûfîler, tarikatlar, tekkeler, âdâb ve erkân… ilmî usullerle ele alınabilir. Bunun için araştırmacının sûfî veya mürid olması gerekmez. Nitekim Massignon, Nicholson ve Schimmel gibi araştırmacıların da bu sahada kıymetli çalışmalar ortaya koyduklarını özellikle belirtir.

Ama tasavvufun kendisine gelindiğinde söz değişir. Çünkü Uludağ Hoca’ya göre tasavvuf sadece hakkında bilgi edinilecek bir konu değil, “samimi sûrette yaşanan bir hayat tarzı”dır. Sahih itikat, ihlâslı ibadet, doğru ve dürüst ahlâk ister. Bilmekle yaşamak arasındaki fark tam da burada ortaya çıkar.

Sanırım Uludağ Hoca’nın ilmî tavrını belirleyen esaslardan biri budur: Bilginin hakkını bilgiye, hâlin hakkını hâle teslim etmek…

Bu nedenle üniversitedeki tasavvuf tarihi hocasıyla tekkedeki mürşidin vazifesini birbirine karıştırmaz. Birinin muallim, diğerinin mürebbi; birinin âlim, diğerinin ârif olduğunu söyler.

Akademisyenin işi ise doğru bilgi vermek ve tasavvufî hareketleri ilmî olarak değerlendir-mektir; öğrencisini bir tarikata yönlendirmek değildir. Bu sadece tasavvuf araştırmaları için değil, ilim hayatımızın tamamı için üzerinde durulması gereken bir ikazdır. Zira çağımızın meselelerinden biri, bilgisizlikten önce sınırların birbirine karışmasıdır. Nitekim günümüzde kanaat bilgi, bilgi irfan, araştırmacı mürşid, yorum hakikat diye sunulabilmektedir.

Uludağ Hoca’nın dili ise bunların karşısında zaman zaman sertleşecek kadar açıktır. Çünkü onun ilim anlayışında akademis-yenlik, unvan sahibi olmaktan ibaret değildir. Akademisyenin topluma karşı vazifesi bulunduğunu, toplumun verdiği imkânlarla çalışan ilim adamının bildiğini toplumla paylaşması ve şartlara tabi olarak onu uyarması gerektiğini ısrarla söyler.

Burada onun ilmî şahsiyetinin başka bir yönü belirir: İlim yalnız doğruyu bilmek değil, bildiğinin mesuliyetini de yüklenerek bildiğini paylaşabilmektir.

Bu sebeple Uludağ Hoca sosyal bilimlerin imkânlarından yararlanılmasına karşı değildir. Psikoloji, sosyoloji, antropoloji ve tarihin… tasavvufun anlaşılmasına katkı sağlayabileceğini; şiir, edebiyat ve mûsikînin tasavvufla yakın ilişkisini özellikle belirtir. Tasavvufî hayatın kalpte ve ruhta meydana getirdiği tesirlerin şiirde, mûsikîde, sanatta, ahlâk ve edepte tezahür ettiğini söyler.

Ama burada da aynı ölçüyü korur:

-Başka disiplinlerden yararlan; kendini onlara teslim etme!

-Sosyal bilimlerin verilerini kullan; fakat tasavvufu önceden benimsenmiş bir sosyal teoriye sığdırma!

-Batı’yı oku; fakat kendi tarihini ve kavramlarını onun şablonuyla asla açıklama!

Nitekim İbn Haldun’u sıkça hatırlatması da bundandır. Sosyoloji, tarih felsefesi, kültür ve medeniyetten söz edildiğinde Mukaddime’nin ihmal edilemeyeceğini söyler. Çünkü onda da düşünmenin dışarıdan alınabilecek kavramlardan önce, kendi ilim mirasımızın içinden gerçekleştirilmesi gerektiği zikredilir.

Uludağ Hoca’nın yıllar süren tercüme ve telif faaliyetini de sanırım bu çerçevede okumak gerekir.

Kuşeyrî’yi Türkçeye kazandırmak yalnız bir kitabı tercüme etmek değildir. Attâr’ı tercüme etmek yalnız geçmişten bir sûfîler tezkiresi taşımak değildir. İbn Haldun’u tercüme etmek de yalnız büyük bir tarihçinin metnini bugünün okuyucusuna ulaştırmak değildir. Bunların her biri, kendi düşünce hafızamızla aramızdaki yolu açık tutma çabasıdır.

Sonuç olarak Uludağ Hoca’nın yarım asrı aşan ilim mesaisinden bugün bize kalan en önemli derslerden biri şudur: Ayır ki doğru birleştirebilesin. İlim ile irfanın, bilgi ile hâlin, akademi ile geleneğin arasına duvar örmeden; fakat birini diğerinin yerine de geçirmeden... Kendi sınırını bilerek, ötekinin hakkını teslim ederek...

Biz de vefayı vedaya bırakmadan söyleyelim: Allah Süleyman Uludağ Hocamıza sıhhat ve afiyet içinde hayırlı, bereketli ömürler versin. İlmî emeğini bereketlendirsin; yazdıklarından, tercümelerinden ve yetiştirdiği talebelerden kendisine ulaşacak hayrı daim eylesin.

Hürmetle, muhabbetle ve vefayla…