Türk düşüncesi nerede? Güneş-Dil Teorisi’nin metafizik sularında mı?

“Türk Düşüncesi Nerede?”

Türkiye Günlüğü dergisinin Ziya Gökalp’in doğumunun 150. yılı vesilesiyle hazırladığı 171. sayısının dosya başlığı bu. Bütün İslamcı endişelerimle kendimi bildim bileli aynı zamanda Türk düşüncesinin serencamını kendime dert etmişimdir. Türk düşüncesindeki kayıp halkaları, Türk düşüncesini zincirleyen faktörler üzerinden bulmayı denemiştim bir çalışmamda. Halkaların oluşturduğu bir zincir varsa Türk düşüncesini neyin zincirlediğini veya Türk düşüncesinin bir aşamada nasıl kısıtlayıcı bir zincir haline gelebildiğini anlamaya ve anlatmaya çalışmıştım.

Hiç kuşkusuz Türk düşüncesi kayıp halkalarını Müslüman varlığında arayıp bulacaktı. Bu halka eksik kaldığında geriye insanı kendi etnosentrizmine bağlayan bir zincirden başkası kalmıyor.

Aynı şey Arap düşüncesi için de Fars düşüncesi için de söz konusudur.

Bugün Türk düşüncesinin nerede olduğu tabii ki çok değerli bir soru; nerede durduğunu, hangi meselelerle uğraştığını, dünyaya ne söylediğini, hangi kavramlarla düşündüğünü ve insanlığın ortak düşünce birikimine ne kattığını sormak, hepimizin üzerinde düşünmesi gereken bir mesele. Hele uzun zamandır Batı düşüncesinin kavramlarıyla kendimizi anlamaya çalışmanın ürettiği epistemolojik bağımlılıkları, oryantalizmin ve sömürgeci bilgi düzeninin düşünce dünyamız üzerindeki self-kolonyalist etkileri bağlamında bu başlıktaki bir dosyanın bir beklenti oluşturmaması mümkün değil.

Türk düşüncesini kendi içine kapatan değil, dünyaya açan; zincirleyen ve zincirlenen değil, kendi tarihsel birikiminden hareketle evrensel düşünceye katılmanın yollarını araştıran bir ufuk, çok mu büyük bir beklenti?

Bekledim yine de, ama doğrusu sayının en iddialı işi olarak Yalçın Koç’la Öner Buçukçu tarafından yapılan “Türk Cevheri İlahi Hakikat ile Mayalanmaya Müsaittir” başlıklı uzun söyleşiyi okurken, böyle bir açılımdan çok uzak bir havanın estiğini hissettim. Zira karşımda Türk düşüncesinin evrensel imkânlarını araştıran bir felsefi arayıştan ziyade, Türkçeye ve Türklüğe başka hiçbir dilin ve kültürün sahip olmadığı metafizik ayrıcalıklar atfeden, oldukça özcü ve yer yer şoven bir söylem var.

Felsefeye, akademiye, Batı’ya karşı kendine özgü bir eleştirel çizgisi olan Yalçın Koç’u yıllardır izlemeye çalışırım. Söylediklerine inanan, düşüncenin hakkını vermeye çalışan ve bunu bir mesleğin veya bir kazanç yolunun ötesinde varlığının bir gereği gibi yaşayan biri olarak bir ilgi uyandırıyor. Söylediklerini kimseye sunma veya tartışma ihtiyacı bile hissetmediği için kendi köşesinde ve kendi halinde uzlet içinde yaşıyor olması ayrı bir özellik katıyordu söylediklerine. O yüzden yıllardır ilk kez bir söyleşiyle karşımıza çıkmış olması önemsenecek bir şey. Anadolu Mayası diye teorisini kurduğu görüşlerinin bir söyleşi ile telaffuzu aslında biraz da oldukça muğlak ve müteşabih söylemini şerh etmesi dolayısıyla değerli. Ama bu değer söylediklerini doğru kılmıyor. Şu sözlere bakalım mesela:

“…Peygamberimizin ilahi hakikatin, yani Kadim demde Hatem olan Kelamını Arapça açamazsınız; Arapça yoluyla yeniden doğamazsınız. Yani, Arapça vasıtasıyla Kelamdan bahsetmek, Kelamı açmak değildir. Bakın buna çok dikkat etmek lazım. Arapça yetmez o hakikati açmaya, Farsça da yetmez.”

“Türkler, Türkçeye mahsus tamga harf alfabesine ve tamga yazıya sahiptir. Bunun benzeri başka hiçbir yerde yok. Arap dilinin kendine münhasır bir alfabesi yoktur. Farisilerin kendilerine münhasır alfabeleri yoktur.”

Türkçenin “eksiği olmayan mükemmel bir dil” olduğunu, “mantık yapısının ve inşa esaslarının başka hiçbir dilde benzeri” bulunmadığını söyleyerek ilerliyor. İnsanın kendi diline sevgisi, hayranlığı yadırganacak bir şey değil, fıtri bir şey, orada kalsa sorun da değil. Ama bunun için daha ileriye gidip Arapçanın Farsçanın, hatta Türkçeden başka hiçbir dilin Kadim Kelamı, yani Allah’ın kelamını açmaya yeterli olmadığını, buna sadece Türkçenin kadir olduğunu söylemek başka bir şey.

Neresinden bakarsanız hesabı verilemeyecek büyüklükte iddialar bunlar. Hangi karşılaştırmalı dilbilim araştırmasına dayandıklarını merak edebilirsiniz tabii, karşınıza çıkacak olan sizi aciz bırakacak sorulardan başkası değil: Bir dilin mükemmelliğinin ölçüsü nedir? Bir alfabenin kendine özgü olması o dilin düşünce üretme kapasitesini nasıl üstün kılar?

Bir defa Koç’un Arap alfabesinin esasının İbrani alfabesi olduğu iddiası da tarihsel bakımdan hiç doğru değil. Arap yazısı esas itibarıyla Nebatî-Aramî yazı geleneğinden gelişmiştir. İbrani yazısıyla ortak tarihsel köklere sahiptir ama aynısı olduğunu veya ondan türediğini kimse söyleyemez.

Göktürk yazısının kendine özgü özellikleri bulunması da tartışmasızdır. Ancak bu, bütün harflerinin sesleri doğrudan resmettiği veya dünyadaki başka yazı sistemlerinin hiçbirinde benzer özellikler bulunmadığı anlamına gelmez. Buradan kendine büyük bir ayrıcalık üretmek çok büyük bir zorlama.

Daha önemlisi, alfabenin kökeniyle dilin hakikati ifade etme gücü arasında nasıl bir ilişki kurulabilir? Bu ifade gücü, logos olarak, Heidegger tarafından eski Yunanca için de düşünülmüştür, ama onun da Arapçayı bilmediği için bir karşılaştırma yapmadan, öğrendiği ilk dilin büyüsüne kapılarak bu yanlışa düştüğünü bugün daha rahat söyleyebiliyoruz.

Doğrusu Koç’un Türkçeye atfettiği bu anlamı okuyunca 1930’lu yılların Güneş-Dil Teorisi’ni hatırlamamak mümkün değil. Elbette iki yaklaşım aynı değil. Güneş-Dil Teorisi, Türkçenin insanlığın ilk dili olduğu ve diğer dillerin kökeninde Türkçenin bulunduğu iddiasına dayanıyordu. Koç ise Türkçenin bütün dillerin anası olduğunu söylemiyor. Onun iddiası daha felsefi, hatta metafizik: Türkçe, ilahi hakikatin gönülde açılması bakımından kendine özgü ve ayrıcalıklı, Arapça ve Farsçanın bile sahip olmadığı bir cevhere sahip.

Ama iki yaklaşımın buluştuğu yer, Türkçeye diğer diller karşısında bilimsel olarak gösterilemeyen, önceden kabul edilmiş bir üstünlük atfetmeleridir.

1930’ların Güneş-Dil Teorisi, Cumhuriyet’in yeni ulus inşa sürecinde ortaya çıkmıştı. Türkçenin insanlık dillerinin kökeninde bulunduğunu ileri süren bu teori, dilbilimsel bir keşiften ziyade dönemin ulusalcı kimlik arayışlarının ürünüydü. Bir dönem resmî himaye görmesine rağmen, himaye ne kelime bütün maarif sürecine farz edilmesine rağmen, ne ulusal ne de uluslararası karşılaştırmalı dilbilimde kabul görmedi ve sunulduğu gibi sessizce gündemden çekildi gitti. Sessizce çekildi çünkü hiçbir bilimsel değeri olmayan, tamamen Türk’ün Türk’e propagandasından ibaretti, Türklüğü küçük düşürmekten başka bir sonuca çıkmamıştı.

Teorinin bir yerinde Türkçenin bütün dillerin anası olduğu, Türklerinse Avrupa’nın Aryan ırkının atası olduğu iddiası da vardı. Bu, körü körüne taklit ederek kendi kendimizi aşağıladığımız Batıya karşı ulusal gururumuzu kurtarmanın bir yoluydu. Batılılaşıyor olmamızın ulusal gururumuzu zedelememesi için Batı’nın da zaten Türk olması iyi bir buluş gibi görünmüştü. Ama aahh, tabi buna üç-beş insan da inanmış olsaydı!

Bugün Koç’un söylediklerini okurken, sanki bu eski iddianın çok daha ağır bir felsefe diliyle, ontoloji, epistemoloji, cevher, maya, gönül ve hakikat kavramlarıyla yeniden kurulmaya çalışıldığı izlenimine kapılmadan kalamıyorsunuz.

Sorumuz hala ortada tabi: Güneş-dil düzeyinde bütün dillerin anası ilan edilmiş olan Türkçenin ilahi hakikatin açılmasına başka hiçbir dilde olmayan özel bir yatkınlığı bulunduğu iddiası nasıl temellendirilebilir?

Şimdiye kadar bu hakikate ermiş ve erdiği bu hakikati dünyaya tanıtmış hangi gönül dili, hangi manevi akım ve bunun hangi temsilcileri var ortada diye sormazlar mı? Yunus Emre? Ahmet Yesevi? Ya sonrası? Bugün? Siz, biz? Türk olarak Türkçemizle ne sunuyoruz dünyaya?

Bunu da geçtik, şimdi bu dille dünyaya Türkçenin büyüklüğünü mü kanıtladık, Türk’ün Güneş dilin sığ metafizik sularına mı götürmüş olduk?

Güneş-dil’in bir hedefi de Arap karşıtlığı üzerinden bir Türk kimliği üretmekti. Diliyle, kültürüyle hatta diniyle. Hani derler ya insan içine çıkamayacak hale gelmiş teori karşımıza janjanlı bir söylemle çıkıyor böylece.

Çok zorladık yerimizi ama bitmedi, dolayısıyla sonra devam edelim.