|
Yazarlar

Akıldışı dünyânın aklı

04:00 . 21/11/2022 Pazartesi

Süleyman Seyfi Öğün

14 Şubat 1959 tarihinde Muğla'da doğdu. Bursa Anadolu Lisesi'nden 1977 yılında mezun olduktan sonra Bursa Uludağ Üniversitesi'nin İktisadi ve İdarî Bilimler Fakültesi'nde 1982 yılında lisans eğitimini tamamladı. 1986 yılında İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde yüksek lisansını tamamladı. 1991 yılında Uludağ Üniversitesi'nde siyâset doktoru, 1993 yılında doçent ve 1998 yılında da profesör oldu. 2010 yılına kadar Uludağ Üniversitesi'nin İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi'nde kamu yönetimi bölümünde çalıştı ve emekli oldu. 2010-2016 yılları arasında Maltepe Üniversitesi'nin İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi'nin uluslararası ilişkiler ve Avrupa Birliği bölümünün başkanı sıfatıyla ders verdi. 2020 yılında İstanbul Ticaret Üniversitesi'nin İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi'ne geçti ve siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler bölümünde çalışmaya başladı. TvNet kanalında Akıl Odası başlıklı programa yorumcu olarak katılmaktadır. Aynı zamanda Yeni Şafak gazetesinde köşe yazarlığı yapmaktadır.

Süleyman Seyfi Öğün
Modern dünyânın kategorileri insana çok defâ hatâ yaptırıyor. Soyut kategoriler, tipler, kavram setleri ortaya koymak düşünme faaliyetinin olmaza olmaz zarûretleridir. Buna diyecek bir şey olamaz. Ama bunların nasıl işletildiğidir asıl mesele. Eğer
analitik akıl yürütmeler
bu setleri siyah-beyaz ayırımına tâbi tutarsa sorun başlıyor demektir. Modern dünyâda baskın olan da budur. Daha evvel çeşitli vesilelerle ifâde etmeye gayret ettiğim üzere, başka metodlar da mevcuttur.
Diyalektik metod
bunun başında gelir. Analitik metodun tersine diyalektik metod, kavramsal setleri ortaya koymakla yetinmez;
onların etkileşimlerinden doğan daha bileşik (amalgam) durumlara
bakar.
Modern dünyâ, kadim dünyâlar ile arasına sağlam bir sınır çekmek, târihsel bir kopuş sağlamak adına bâzı kavram setlerini ileri sürer. Buna göre meselâ kadim dünyâlar
akıldışı olarak nitelendirilen fikir ve inançlara
sâhiptir. Modern dünyâyı ise akıl yönetir. Yâni
akıldışı olan ile akılcı olan arasına sızdırmazlık
koyar. Max Weber’in zihniyet örüntüleri arasında yapmış olduğu ayırımlar buna esaslı bir numûne teşkil eder. Weber, modern dünyânın bürokratik temelde
yasal-akılcı
yapıları ortaya çıkardığını ileri sürmüştür. Buna göre, kadim dünyâyı şekillendiren
geleneksel ve karizmatik otorite (herrscahaft) ilişkileri
sarsılmış, tesirini kaybetmiştir. Sosyoloji derslerinde uzun uzun Weber’in ideal tipleri (idealtypus) öğretilir. Lâkin yine Weber’in sosyologları ikâz ettiği başka bir husûsa değinilmez. Weber bu idealtipleri ortaya koymakla kalmamış, sosyologları
bunların hayâtta saf karşılıklarının olmayacağı
husûsunda dikkatli olmaya sevk etmiştir. Doğrusu da budur.
Modern ekonomik dünyâların akılcı kararlar alan ve tercihlerde bulunan idealtipi
Homo Economicus
(Ekonomik İnsan); siyâsal dünyâların ideal tipi ise
Zoon Politicon
(Siyâsal İnsan)dır. Bunları nihâyetinde
çıkar
maksimizasyonun
idâre ettiği varsayılır. Ekonomik İnsan kârını maksimize etmek, Siyâsal İnsan ise bundan en fazla payı almak için eylemelerde bulunur. Akılcı kategorilerdir bunlar. Hayâttaki karşılıklarının saf olduğu varsayılır. Hâlbuki Weber
kapitalizm ile Protestan Etik
; bir bakıma onun muarrızı olan Sombart ise
Yahudilik ile kapitalizm
arasında derin ilişkilerin işlediğini ortaya koymuşlardır. Bugün, doğru veyâ yanlış,
ezoterik inançlar ile ekonomi dünyâsının arasındaki ilişkilerden
bahsedenler mevcuttur. Ekonomiye saf akılcı ekonomik kanunlar istikâmet vermiyor, kültürel sâikler duygular, inançlar da işin içinde. Benzer olarak siyâset de bundan nasibini alıyor. Mahdut zaman kesitleri, yâni
istikrar
olarak olarak târif ettiğimiz zamanlar hâricinde, yâni modern târihlerin kâhir ekseriyetini oluşturan
krizli zamanlarda
, siyâseti yoğunlukla öngörülmesi ve kontrol edilmesi zor olan duygular vb şekillendiriyor.
Modern dünyânın akılcılık olarak önümüze koyduğu kavram aslında
akıldışı olan bâzı ilişkilerin akla uyumlulaştırılmasıdır.
Modern ekonominin târiflerinde
kıt kaynaklar
ile
sonsuz ihtiyaçlar
arasındaki dengesizliklerin giderilmesinden bahsedilir. Hâlbuki durum tersinedir. Kapitalizm, birinci derecede
arz eksikliğiyle değil, ezeli bir talep eksikliğiyle
mâlûldür. Çünkü
kârın maksimizasyonu talebin ezilmesine
bağlıdır. Kapitaizm mal ve hizmetlerin değişim değerine sokulduğu bir
üretim fetişizmiyle
, daha baştan akıldışıdır. (Fetiş pek de aklî değildir, değil mi?). Dahası var: Kapitalizm, tüketim dünyâsında da tâkip edilebileceği üzere, eğer
talebi sun’i bir şekilde arttırırsa, üretkenliğini kaybediyor.
Tüketen toplumların dirimselliği ortadan kalkıyor.(İbn-i Hâldun buna asırlar evvel işâret etmişti). Hâsılı kapitalizm arz ve talep arasında iki yakası biraraya gelmeyen, gelmesi de mümkün olmayan bir akıldışılıklar silsilesi olarak tezâhür ediyor. Ekonomi ve İşletme derslerinde okutulan akılcılık iddialı tezlerin dayandığı akıldışılık tam da budur. Bu akıldışılaşma süreçlerinde ortaya çıkan derin yabancılaşmalar, insâni boyut kayıpları da burada yaşanıyor.
Bugünlerde
reelpolitik
değerlendirmeler baskın bir nitelik kazanmış durumda. Doğrusu reelpolitik, yâni çıkar temelli siyâset tahlilleri idrâk ettiğimiz dünyâ için bir lükstür. Ekonominin aklını kaybettiği yerde siyâsal akıl da ayakta kalmaz. Bugün devletler reelpolitik temelli çıkar tâkibi yapıyor görünse de işin aslının öyle olmadığı kanaâtindeyim. Reelpolitik, ahlâken ne kadar karşı olsak da, özünde ciddî bir kavramdır. Soru şu: Macron veyâ Scholz reelpolitik tâkip edecek evsafta liderler midir? Artık bunamanın eşiğinde dolaştığı her hâlinden belli olan Biden mıdır reelpolitik’in parlayan yıldızı? Çin lideri karşısında kem küm eden Trudeua mudur aranan isim? II.Umûmî Harp esnâsında çılgınlığın son sınırlarını zorlayan Hitler, Mussolini karşısında, evet bir De Gaulle, bir Roosevelt’den bahsedebiliyorduk. Bugün akıldışılık çok daha geniş bir spektrumda işliyor..

Akılcılık aslında akıldışı pek çok şeyin akılcılaştırılmasından ibârettir dedik. Anlaşılan modern dünyâ bunun işlemesine bir yere kadar izin veriyor.

#Modern
#Homo Economicus
#Zoon Politicon
2 ay önce
default-profile-img
Akıldışı dünyânın aklı
Sokak köpeği kaosunu bir yılda bitirecek seferberlik
Peygamber aşığı bir alim: Ali Ulvi Kurucu
Vadedilmiş topraklar
Unutulmuş güzler ormanı
Sınırsız ve kimliksiz