Nâzım Hikmet'in Marksist oluşunun kısa hikayesi..

nâzım hikmet, cumhuriyet devri ideoloji ve edebiyat hayatının karakteristik fenomenlerinden birisidir.. 46. ölüm yıldönümünde, hakkında serdedilen yorumlar, sayfaları ve ekranları dolduruyor.. tarihi perspektif açısından, şairin asıl değerlendirilmesi gereken evsafı, topyekûn fikriyatıyle beraber şiiri ve kullandığı dildir.. bunu ikinci yazımıza bırakırken, bugün, sadece moskova'ya gidiş gelişlerini ve çıkışlarını sergileyen serüvenini yazarımız osman akkuşak'ın dilinden aktarmakla yetiniyoruz:

nâzım ve vâlâ nureddin, ankara'dan gelecek izni beklemek üzere kaldıkları inebolu'da (ocak 1921) yine ankara'ya gitmek için bekleyen ve almanya'dan gelen bir aydın grubu ile tanışırlar.. içlerinde vehbi sarıdal, nafi atıf kansu, sadık âhi, servet tör, ismail hüsrev gibi isimlerin de bulunduğu ve kendilerine “spartakistler” nâmını veren bu grubun içinden bilhassa sadık âhi, nâzım üzerinde âdeta bir sihirbaz etkisi icrâ eder.. rusya'da yeni bir dünyânın doğduğunu, dünyânın yeni bir düzene, en az bin yıl devam edecek bir yeni hayâta girmek üzere olduğunu, nâzım gibi bir şâire bu yeni ideoloji sözcülüğünün çok yaraşacağını, onu ölmezleştireceğini, ihtilâl şiirleri okuyarak halka öncülük etmenin nâzım'ın tipine çok uygun olduğunu söyleyerek, buna benzer romantik ve câzip hayâller ve ifadelerle bu sadık âhi, nâzım'ı âdetâ mesteder, teshir eder.. işte, nâzım'ın kafasına komünizmin ilk tohumları bu spartakist gençler tarafından atılmıştır..

bolu ağırcezâ reis vekili ziya hilmi ise, nâzım'a ve vâlâ nureddin'e sosyalist ve komünist fikirleri aşılayan ikinci kişi olmuştur.. iki genç şairin bolu'ya nasıl geldiklerini de bu arada açıklığa kavuşturalım:

nâzım'la vâlâ'ya ankara'ya gidiş müsaadesi çıktıktan sonra ali fuat cebesoy bunları matbuat umum müdürü muhiddin birgen'e havâle etti.. tanin'ci muhiddin bu iki şâire, milleti millî mücadeleye teşvîkeden bir şiir yazdırdı ve 1921 mart'ında 10 bin bastırarak dağıttırdı.. şiirde pâdişâha dokunan yerler bulunduğu için (meclis)te tenkîd edilmesi yüzünden matbuat müdürü, şâirleri, maârif vekâletine (millî eğitim bakanlığına) havale etti.. maârif vekâleti de onları bolu lisesine fransızca ve resim öğretmeni olarak tayin etti..

bolu'ya tayin işinin gerçekleşmesi için ankara'da beklemek zorunda kaldıkları müddet zarfında da yukarıda adı geçen spartakistlerle temasta bulundular, onlarla haşirneşir oldular, hattâ birlikte oturdular.. tabiatıyle spartakistler, iki genç şâire sosyalist fikirlerini adamakıllı enjekte etme imkânını bulmuş oldular.. bolu'da tanıştıkları ziya hilmi de şairlerimize hem mânen hem de maddeten müzâhir oldu, marksist düşünce bakımından da onları yetiştirdi ve takviye etti..

bolu'da camiye gitmeyen, oruç tutmayan bu iki genç halkın infiâlini ve nefretini kazandılar ve askerî polisin takibine uğradılar.. çevrenin baskısı artınca bolu'da barınamayacaklarını anladılar ve rusya'ya gitmeğe karar verdiler.. vapurda zonguldak'tan ağustos 1921'de trabzon'a, oradan da 30 eylül 1921'de batum'a vardılar.. oradan da moskova'ya gidip doğu halkları üniversitesine kaydoldular.

nâzım, daha batum'da iken izveztiya gazetesinde mayakovski'nin uzunlu kısalı, merdiven istifine tâbî tutulmuş şiirlerini görmüş ve ilgi duymuştu.. moskova'ya giderken yolda (açların gözbebekleri) isimli şiirini bu stilde, yani serbest vezinle yazdı.. daha sonra moskova'da, geçmişin bütün değerlerini hiçe sayarak yazan genç sovyet şâirlerini takibetmeğe başladı.. bunlar italyan marinetti'nin başlattığı fütürizm (gelecekçilik) veya (gelecek) akımının etkisinde olan şâirlerdi..

bu sırada yazdığı şiirlerden bâzılarını türkiye'ye göndererek yeni hayat, aydınlık gibi dergilerde yayınlattı.. üniversiteyi bitirince gizlice sınırdan geçerek 1924 ekiminde istanbul'a geldi.. aydınlık'ta çalışmağa başladı.. polisçe tâkibedildiğini anlayınca izmir'e geçti.. 1925 şubat'ında vukûbulan şeyh sait isyânı sebebiyle 4 mart 1925'te çıkarılan “takririsükûn” kanununa göre, diğer bazı gazete ve dergilerle beraber aydınlık gazetesi de kapatıldı ve yazarları tevkif edildi.. nâzım, saklanmakta olduğu izmir'den haziran ayında istanbul'a geldi ve gizlice sovyetler birliği'ne gitti.. ankara istiklâl mahkemesinde, gıyaben 10 sene cezâya mahkûm edildi.. ancak 1926 yılı cumhuriyet bayramında çıkarılan af kanununa göre af kapsamına girdiğini öğrenince pasaport isteğiyle türk büyükelçiliğine başvurdu.. bir cevap alamadı..

bu arada 28 eylül 1927'de istanbul'da dağıtılan bildiriler yüzünden açılan dâvada 3 ay hapse mahkûm edildi..

1928 ekim'inde sahte pasaportla sınırı geçti.. fakat hopa'da yakalandı.. kelepçeli olarak ankara'ya getirildi.. 23 aralık 1928'e kadar devam eden duruşmalar sonunda serbest bırakıldı.. 1930 yılına kadar uğradığı tâkibat ve aldığı cezâların dökümü bu kadardır..

ilk kitabı “güneşi içenlerin türküsü” 1928'de bakû'da neşredilmişti.. ankaralı dostları 23 aralık 1928'de serbest kalınca onun halk evlerinde çalışmasını ve anadolu'yu dolaşmasını istiyorlardı.. o bu istekleri geri çevirdi.. zekeriya sertel'in çıkardığı resimli ay mecmuâsında çalışmağa başladı.. “putları yıkıyoruz” başlığı altında 1929 ortalarında abdülhak hâmid, mehmet emin yurdakul gibi şâirlere yaptığı saldırılar, büyük yankılar uyandırdı..

“835 satır”, “jokond ile si-ya-u”, “varan 3”, “1+1=1” adlı kitaplar.. “salkım söğüt” - “bahrihazer” ve diğerleri...

1929'un mayıs ayında çıkardığı “835 satır” isimli kitap ilgiyle karşılandı.. yine 1929'da “jokond ile si-ya-u”, 1930'da da “varan 3” ve “1+1=1” adlı kitapları çıktı.. temmuz 1930'da salkım söğüt ile bahrihazer isimli şiirleri plağa alındı.. kahve ve lokantalarda okunmağa başladı..

1931 mayısında (bir zümrenin başka bir zümre üzerinde diktatörlük kurmağa teşebbüsü) suçundan, ilk dört kitabındaki şiirlere dayanarak hakkında dâva açıldı.. fakat dâva beraatle neticelendi..

1931'de “sesini kaybeden şehir”i yayınladı.. 1932'de “benerci kendini niçin öldürdü?” ve “gece gelen telgraf” adlı şiir kitapları basıldı.. “kafatası”, “bir ölü evi” adlı piyesleri darülbedâyî'de oynandı..

aralık 1932'de istanbul'da dağıtılan bildiriler yüzünden yapılan toplu tevkiflerde nâzım da tutuklandı.. 31 ocak 1934'te dâva 5 yıl hapis kararıyle son buldu.. cumhuriyetin 10. yılı dolayısıyle çıkarılan af kanunu gereğince de mahkûmiyet 1 yıla iniyordu.. nâzım ise 1,5 (birbuçuk) yıl içeride kaldığı için salıverildi..

bu arada 1930 yılında tanışmış olduğu piraye altınoğlu ile 1935 yılında evlendi.. akşam gazetesinde orhan selim takma adıyle fıkralar yazmağa başladı.. ipek film şirketinde senaristlik ve dublaj yönetmenliği yaptı.. tefrika romanları yazdı..

1935'te “taranta babu'ya mektuplar” adlı şiir kitabı yayınladı.. ayni yıl “unutulan adam” adlı oyunu dârülbedâyi'de oynandı.. 1936'da simavna kadısı oğlu şeyh bedreddin destanı adlı şiir kitabı ve “alman faşizmi ve alman ırkçılığı” isimli tercümesi yayınlandı..

ikinci dünya savaşı ârifesinde sağcı ve solcu yazarlar arasındaki havanın çok gerginleştiği günlerde, (1936'da) bildiri dağıtmak suçundan 12 kişiyle birlikte nâzım yine tevkif edildi.. fakat 1937 nisanında beraat ederek serbest bırakıldı..

beraat edişinden kısa bir müddet sonra evine resmi elbiseli bir harb okulu öğrencisi geldiğinden bahisle, orduyu isyana teşvik etmek suçundan askerî mahkemeye (harb okulu mahkemesi) verildi.. 17 ocak 1938 günü akrabası celâleddin ezine'nin evinde iken tevkif edildi.. 29 mart 1938'de de 15 yıla mahkûm edildi.. ankara cezaevinden alınarak sultanahmet cezaevine, oradan da erkin gemisine gönderildi.. erkin gemisine başka bir sebepten deniz erlerini isyana teşvik suçundan muhakeme edilmek üzere götürülmüştü.. o dâvadan da donanma komutanlığı mahkemesi tarafından 20 yıla mahkûm edildi.. iki hüküm birleştirilerek toplam 28 yıl 4 ay mahkûmiyetine karar verildi..

29 ağustos 1938'de istanbul tevkifhanesine, şubat 1940'ta çankırı cezaevine, aralık 1940'ta da bursa cezaevine gönderildi..

1946'da suçsuz olduğundan bahisle maruz kaldığı adlî hatânın düzeltilmesi isteğiyle T.B.M.M.'ne başvurdu.. bir cevap alamadı..

1949 ortalarında ahmet emin yalman'ın bir dizi yazısı ve avukat mehmet ali sebük'ün yaptığı sekiz yazıdan mürekkep bir inceleme sonunda ankara'dan bazı avukatlar, istanbul'dan da bâzı aydınlar toplu dilekçelerle cumhurbaşkanına başvurdular.. uluslararası hukukçular derneği 9 şubat 1950'de T.B.M.M.ne başvurdu fakat bir netice çıkmadı..

nâzım, 8 nisan 1950'de açlık grevine başladı.. ertesi gün cerrahpaşa'ya yatırıldı.. etrafının da etkisiyle açlık grevini iki defa erteledi..

nihayet, 14 mayıs 1950 seçimlerini kazanan DP'nin çıkardığı af kânunundan faydalanarak, kanunun 5. maddesine göre 15 temmuz 1950 günü hapisten çıktı..

dayısının kızı münevver andaç'la evlenerek ipek film stüdyosunda çalışmaya başladı.. 1938 ile 1950 arasındaki hapsane hayatında (dört hapishaneden), (kuvvayı milliye destanı), (piraye'ye saat 21-22 şiirleri), (piraye'ye rubâîler), (memleketimden insan manzaraları), (ferhat ile şirin), (yusuf ile menofis) gibi eserlerini yazmıştır..