ABD ile serbest ticaret anlaşması nasıl olmalı?

Geçtiğimiz haftanın en çok konuşulan konularından birisi ABD’nin Türkiye’ye sunduğu ticaret hacmini 100 milyar Dolar’a çıkarma önerisiydi. F-35 ve S-400 sürecinde gerilen ilişkilerin bu yeni öneri ile yeniden olumlu yönde hareketlenmesi de piyasalara olumlu yansıdır.

ABD ile Türkiye’nin karşılıklı ticaretinde 2018 rakamlarına göre toplam hacim 20,6 milyar Dolar seviyesinde. Bu karşılıklı ticarette Türkiye 4 milyar Dolar açık veriyor. 2019 Ocak-Temmuz dönemi için için hacim 11,2 milyar Dolar iken açık Türkiye aleyhine 2 milyar Dolar olmuş. Türkiye’nin ABD ‘ye en çok sattığı ürünler; “otomobil, diğer hava taşıtları ve uzay araçları, dokunmuş halılar ve yer kaplamaları, petrol yağları ve bitümenli minerallerden üretilen yağlar ile demir/çelik çubuklardan oluşuyor. Buna karşılık en çok ithal ettiği ürünler ise; demir/çelik döküntü ve hurdaları, diğer hava taşıtları ve uzay araçları, pamuk, turbojetler ile bitümenli taşkömürü.

Hali hazırda ABD ile Türkiye arasında bir serbest ticaret anlaşması veya Türkiye’nin de taraflarından birisi olduğu çok taraflı bir ticaret anlaşması yok. 1985 yılında “Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması”, 1996’da “Çifte Vergilendirmeyi Önleme” protokolleri ile 1999’daki yılında imzalanan “Ticaret ve Yatırım Çerçeve Anlaşması (TIFA)” ise nitelik ve kapsam itibariyle bir serbest ticaret anlaşması değil. Peki uzun yıllar iki ülke arasındaki ticaret neye göre yapıldı?

Türk ihraç ürünlerinin ABD pazarına girerken kullandığı tek düzenleme ABD’nin gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkeler için uyguladığı “Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GTS)” idi. Bu sisteme göre 5000 civarında ürünün önceden tespit edilen limitler içinde ABD’ye girişine gümrük vergisi uygulanmıyor. Ancak artık Türkiye bu sistemde yok. Zira ABD Başkanı Trump, 5 Mart 2019’da ABD Kongresi’ne bir mektup yazarak Türkiye’nin GTS’den çıkarılması gerektiğini ifade etti.

Söz konusu mektupta Trump’ın argümanı şuydu: “Türkiye’nin ekonomik durumu göz önünde bulundurularak artık GTS’den yararlanan gelişmekte olan ülkeler listesinde olmaması gerektiğini düşündüğüm için bu adımı atıyorum. Türkiye, güçlü ekonomisi sayesinde ve yaptığı karşılıklı anlaşmalarla gelişmiş ülkelerin seviyesine gelerek diğer ülkelerin GTS programlarından da geçmiştir.” Ancak Trump bundan çok önce Türkiye’den ithal edilen demir-çelik ve alüminyum vergilerinde yüzde 100 artışa giderek, vergi oranlarını demir ve çelikte yüzde 50, alüminyumda ise yüzde 20’ye çıkartmıştı.

Türkiye 17 Mayıs 2019 itibariyle de 1975’ten bu yana içinde olduğu GTS’den çıkarıldı. Karar açıklandığı sıralarda ise ABD’nin Türkiye’den aldığı çeliğin gürmük vergisi ise yeniden yüzde 25’e indirildi. Özetle Türkiye ile ABD arasındaki ticarete ilişkin olarak hali hazırda bir serbest ticaret anlaşması veya başkaca bir düzenleme yok.

Tarih kitapları II. Dünya Savaşı’nın ardından önce Truman Doktrini sonrasında ise Marshall Planı ile Türkiye’nin nasıl bir cendereye girdiğini yazar. Sovyet tehdidinin bertaraf edilmesi ve siyasi olarak olası Sovyet yakınlaşmasının önüne geçmek amacıyla ortaya çıkan bu yardımlar Türkiye’nin sanayisizleşmesinin temeli olarak nitelendirilir. Bu iki konu Türkiye sanayisinde öyle derin yaralar açmıştır ki, yerli teknolojiler ve sanayinin yerlileşmesi konusunu bundan ancak 60 yıl sonra konuşmaya başlayabilmişiz.

Bir süredir ABD ile Türkiye arasında yaşanılan gerilimin ekonomik olarak bazı çıktıları oldu. Bu gerilimin ekonomi tarafında yaptırımlar, spekülatif ataklar ve dönem dönem ikili ilişkileri donduracak gelişmeler yaşadık. Gelişmekte olan bir ekonomi olarak da bundan etkilendik. Bu bakımdan ekonomik açıdan ABD ile ilişkilerin olumlu bir yöne evrilmesi elbette istenilen hatta teşvik edilmesi gereken bir durum. Ancak hali hazırda 20 milyar Dolar olan hacmin 5 katına çıkarılmasına yönelik teklif ise geçmişteki tecrübelerimiz de göz önüne alınarak son derece dikkatle incelenmeli. Zira iki ülkenin sanayi üretimlerine ve ürünlerin niteliklerine baktığımızda yeni bir sanayisizleşme sürecine neden olması muhtemel konuların çok iyi gözden geçirilmesi gerekiyor.