Domates çöpe dökülmesin

Geçen günlerde televizyonda fiyatı düşmesin diye bazı sebzelerin (domates, biber v.s.) kasa kasa çöpe dökülüşünü gördük (milli servet kaybı, üreticinin emek kaybı ve israf).

Yine, bu yılın başında patates ve soğan gibi bazı tarımsal ürünlerin fiyatlarının aşırı artışıyla gündem yapıldığına ve vatandaşın tepkisine şahit olduk.

Bu spekülatif oynaklıktan (ürün stoklayarak fiyat artırma) ya da sebze meyvelerin çöpe dökülmesinden (israf edilmesinden) tüketici de şikayetçi üretici de.

**

Yerel seçimlerden önce artan bazı tarımsal ürün fiyatları nedeniyle Hal Yasasının çıkartılması gündeme geldi. 2018 yılında hazırlanan taslak yerel seçimlerden hemen sonra yasalaşacak denildi. Fakat yasa tasarısı gelen yoğun eleştiriler üzerine geri çekildi.

Artan sebze-meyve fiyatları tanzim satış çadırlarıyla stabilize edilmeye çalışıldı. Geçici bir önlemdi ve pek de başarılı olunamadı.

Şimdi tekrar aşırı ürün arzını azaltma (fiyat düşüşünü önleme) düşüncesiyle sebzeler çöpe dökülünce tekrar Hal Yasasının çıkartılması gündeme geldi.

Ekimde, meclisin açılmasıyla da yasanın ele alınması düşünülüyor.

**

21 maddelik yasa taslağından; eski sistemin yüklerini devre dışı bırakması, üretimden tüketime giden bol aracılı zinciri kırarak fiyat istikrarına katkı vermesi bekleniyor.

En çok şikayet edilen (fiyat artışlarının başlıca nedeni olarakgösterilen) üret imden-tüketime kadar zincirde yer alan aktörlerin fazlalığı ve bunların aldıkları payların (aracılık ücreti) satış fiyatını aşırı artırdığı ile ilgili tartışmalardır.

Bu meyanda yasada komisyoncuların aradan çıkartılıp süreci üretici-tüccar-tüketici zincirine dönüştürme düşüncesi var.

Yeni düzenlemede hallerdeki yapının değişmesi, sebze-meyve ticaretinin kayıt altına alınması, aracıların ve gıda güvenliğinin denetlenebilmesini öngörülüyor.

Mevcut hallerin 175 adetten 30 adete düşürülmesi, ürün çeşitliliğinin ve işlem hacminin artırılması, daha sağlıklı koşulların oluşturulması (modern, kaliteli ve hijyen), bütün yaş meyve sebze üretiminin elektronik ortamda kayıt altına alınması (ürün kimliği tesisi) hedefleniyor.

Tüm ürünler üretici hal’ine girerek takip sistemi ile takip edilecek, hal’e girmeyen mal piyasada satılamayacak (bugün toplam yaş sebze ve meyvenin sadece yüzde 35-40’ı hallerden geçiyor)..

Yeni yasayla ürün tasnifi, standartlaşma ve bölgesel ürünlerin markalaşmasını sağlayacak altyapının kurulması düşünülüyor.

Kurgulanan sistemde sebze-meyve fiyatının hallerde, yani hal borsasında, kendiliğinden belirlenmesi hedefleniyor.

Hallerin en az yüzde 30’u üretici birliklerine ayrılacak. Üreticinin aleyhine olması durumunda ise birlikler üreticinin hakkını savunacak. Satılmayan ürünü üretici birlikleri alacak.

**

Yeni sistemde toptancı hal'leri anonim şirketler tarafından, yani özel sektör eliyle, kurulacak. Bu nedenle, “kamunun tamamen devreden çıkartılıp (belediyelerden yetki alınıyor) bu işin özel sektörün insafına bırakılması, kamu yararının gözardı edilmesi, tekelci bir yapıya ve haksız rekabete neden olabilir” diye eleştiriliyor.

Yani, üretim-tüketim zincirinde, aracıları aradan çıkartalım düşüncesiyle, alınacak bir kararın fiyatları daha kolay yönlendiren özel sektör tekeli ortaya çıkarma riski var.

**

En önemli maliyet unsurlarından bir tanesi de üretimden tüketime kadar giden süreçte ürünün yüzde 25'inin zayi olmasıdır.

Başka bir deyişle hallerde soğuk hava deposu, ambalajlama tesisleri ve soğuk hava sistemi bulunmaması nedeniyle her yıl 16 milyar liralık sebze-meyve telef oluyor.

Yeni yasayla hal’lere kalite ve hizmet standardı getirilerek bu ürün zayiatının önüne geçilmesi planlanıyor. Sadece zayiatın önlenmesiyle bile meyve ve sebze fiyatlarında aşırı artışlar önlenebilir.

Yine, daha gerçekçi üretim ve tüketim projeksiyonları ile hangi alanlarda hangi ürünün ekileceği, talep tahminine göre üretim alanı tahsisi ve olası fiyat tahminleri yapılabilir. Soğuk zincir kullanılarak, teknolojinin de yardımıyla arz-talep dengesizlikleri ve dolayısıyla fiyat oynaklığı asgariye indirilebilir.

**

Özetle, üretici örgütleri odaklı bir sistemin kurulmasını temel hedef alan, ilgili tüm tarafların katılacağı, kamuoyuna açık, şeffaf ve ülkenin gerçeklerine uygun, beklentilerine cevap verecek, sebze meyve fiyatlarına istikrar kazandıracak bir yapının başlatılmasına önayak olacak bir Hal Yasası çıkartılması gerekiyor.