Kapitalizm hâlâ protestansa nedir bu kaldıraç problemi?

Geçtiğimiz hafta Güney Kore borsası gitti gitti geldi. Mesele ne merkez bankalarının politika kararları ne de alışılagelmiş başka gerekçelerdi.

Piyasalar için son yılların getirdiği en önemli değişim etken oldu; teknoloji. Borsalar artık teknoloji haberlerine hiç olmadığı kadar hassas. Çünkü teknoloji şirketlere borsaları domine ediyor ve güçlü bir “rekabet” sürdürüyorlar. Hatırlarsanız geçen yıl Çin’in deepseek adlı yapay zekasının verimliliğiyle ilgili yanıltıcı haberler ABD borsalarında büyük kayıplara neden olmuştu.

Normalde teknoloji gelişimi tüm dünyanın menfaati sayılıp gelişen teknoloji tüm dünyaya olumluluk yayardı. Fakat son yıllarda durum değişti. Meğer teknoloji ABD geliştirince olumluymuş.

Çin’in teknoloji geliştirmesi bir tehdit olarak algılanıp olumsuzluk kaynağı oluyor. Bu da Çin kaynaklı her teknoloji haberine teknoloji baskın borsaların tepki vermesine neden oluyor.

Güney Kore borsasını da Çin’in dünyanın en önemli makinesini (ileri yarı iletken çip makinesi) yapabildiği spekülasyonları vurdu. Bir yıldır Çin’in ileri yarı iletkenleri üreten makineyi yapabileceği speküle ediliyordu. Ancak temmuz başından bu yana bu konu ile ilgili haberler ciddiyet kazanınca 2000’li yılların başında Güney Koreli teknoloji üreticilerinin Amerika üzerinde yaptığı etkinin benzeri bu sefer geldi Güney Kore’yi vurdu.

Ama Çin kaynaklı teknoloji haberlerine borsalar hassas olsa da Güney Kore’deki kayıplar olağandışıydı. Hikâye çok geniş ama ana omurgası ve borçların teminatı olan konutların bankaların bilanço sağlığı için asla fiyatının düşmemesi gerekliliğinden bizi ilgilendirdiği kısmıyla özetleyeyim.

Güney Kore’nin milenyumun başındaki yükseliş evresinde gayrimenkul rantına erişme umudu kesilen halk finansal piyasalara yönelmişti. Küçük yatırımcı sayısı nüfusa oranla çok yüksek seviyelere çıktı. Mülkiyetin kapısı üst katlara çıktıkça piyasa ekranı asansör gibi görüldü.

Öyledir konuttan umudu kesen parayı ya harcar yahut konut edinmek için risk toleransını yükseltir. İşte Güney Kore’de bu kanaldan artan risk toleransı ve konut edinimi için fazladan piyasa rantı iştahı, kaldıraçlı işlem yaygınlığını artırmıştı.

Yani Güney Koreli küçük yatırımcı ana sermayelerinin birkaç katı kadar işlem yaparak kendi balonlarını şişiriyordu.

Bu da düşüşlerin daha derin çıkışların daha şişkin olmasına neden oldu, oluyor, olacak.

Sadece Güney Kore’de değil, dünyanın her yerinde. Servet demokratikleşmedi, risk kitleselleşti.

Asıl mevzu ise dünyanın jeoekonomik güçleri arasında rekabetin gerilimi artması ve kapitalizm Protestanlık çıkması oldu.

Kapitalizmin dini meselesi eski meseledir ama biz de Weber yeni yeni okunduğundan bu eski vaftiz hala geçerliymiş gibi inanılır.

Kapitalizmin dindarlığı çok eskidendi… Kilise karşısında bir meşruiyet aradığı zamanlarda…

O zaman kilise faizin önünü açmıştı. Ha, öyle bizimkiler gibi enflasyonu bahane edip beş dakikada fetva vermediler. Tartışmaları 200-300 yıl sürdü.

Önce kiraya caiz dediler sonra da faize paranın kirasıdır dediler. Bu kilise tanımı bugün dahi Batı’da değiştirilmeden kullanılır.

Kapitalizm miladi 18. asırda önünde iki yol vardı. Ya faizli bir dünya inşa edecek yahut tüm dünyayı bir kumarhaneye dönüştürecekti. Birinci egemen olmak, ikinci yok olmak demekti.

Çünkü kumar Hristiyanlıkta şirk kabul edilir (şansa tapınma). Her kılığa girebilen kapitalizm müşrik olup dışlanmak yerine Hristiyan olmayı tercih etti. Protestan olup mezhep dengesini kullandı. Faizli düzenini kurdu. Hukuk düzenlerini değiştirdi, ülke ülke işgal etti dünyayı. Ve tutundu.

Nihayet Darwin’in hayatı rekabetle açıklayan tezlerinden meşruiyet bulunca da dini diyaneti bıraktı.

Aptal aptal faizle uğraşmışçasına ve uğraştığını bile bile bir hızla dünyayı kurmarhaneye çevirdi.

Kapitalizmin piyasalarındaki neredeyse her işlem artık ya doğrudan kumar yahut da kumar motivasyonuyla işliyor. Finans kumar değildir ama bugün kur üzerine, hisse üzerine, emtia üzerine işlemler varlık veya kaynak edinimi yerine fiyat kovalamaya dönmüşse finans finanslıktan çıkmıştır.

Nerede Weber’in tasarruf, çalışma disiplini, tüketimi erteleme ve kazancı yeniden yatırıma yöneltme üzerinden tarif ettiği kapitalist ruh; nerede bugünkü borçla büyütülen pozisyonlara, hızlandırılmış servet arzusuna ve fiyat hareketinden kazanç bekleyen finansal davranışa bırakan ruh?

Acaba faizsiz ekonomi mümkün mü diye soranlar, kaldıraçsız ve kumarlaşmamış bir finansın neden mümkün olmayacağını da açıklayabilir mi?

Kaldıraç kapitalizmini nasıl savunacaklar? Servet, emek, tasarruf, üretim ve yatırım gibi kavramlar yerine borçla var edilmiş, kaldıraçlanıp şişirilmiş finansal pozisyonlarla mı açıklanacak?

Anarşiden Önce Son Çıkış İslam İktisadı Üzerine Bir Deneme başlıklı kitabımda bu gidişatın ve uyarıların fazlasını yapmıştım. Derinlemesine merak edenler bakabilir.

Ama gene de siz bakmayın; çalışmanın, tasarrufun ve üretimin geleceği kuracağına dair inancını kaybeden toplumların, sınıf atlama ve varlık edinme beklentisini finansal fiyat hareketlerine ve kaldıraçlı araçlara bağlamasına. Aydınlanma başlıyor bir taraftan. Kendini yetiştiren insanlar büyük bir bunalımın ve buhranın içine sürüklendiklerini görüyorlar. İçten içe bir dine yönelmek ihtiyacının artması da bundan.