İktisadi krizlerin Bofor ölçeği

Türkiye’ye güven vadediliyor. Sistemik risk yoktur denilerek…

Oysa sistemik risk, yok olmayan risktir. Soru işareti olan, sistemik riskin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğidir?

Belli miktar gerçekleşmesinin önüne ise hiçbir güç geçemez.

Para mahsursa (karantina) etkileri mutlaka olur.

Parası olmayanlar, parası olanlardan daha huzurluysa bir şeyler olur.

Memlekette kimi kumarda gitti; kimi fonda gitti; kimi mevduata yatırdı gitti; kimi altına kimi dolara kimi kriptoya yüklendi gitti; kimi kamu dairelerinin bloke koyduğu hesaplarda, kimi ise ilgisiz ihtarların icrasında gitti. Hala parası olanlar parayı nasıl koruyacaklarını şaşırmış olmalı. Parayı enflasyondan korumaktan falan bahsetmiyorum.

Eylülün otuzunu büyük bir mücadeleden sonra başarıyla atlatanlar sonraki ayın sonunu şimdilik düşünmüyor. Bilançolarının sağlığını, artık toz duman dağıldığında zamanın ne getireceğiyle izleyecekler. Bu rüzgâra bırakmak demek.

Rüzgâr baş edilemez kuvvette eserse öyle yapmaktan başka çare yoktur.

Peki bu rüzgârın kuvveti kaç?

Cevap kesin ve keskin; kuvvetli ama baş edilemez değil.

Bir ekonomide 4 temel aktör vardır. Hanehalkı, işletmeler, finans ve devlet… İktisatta rüzgârın şiddeti, Amiral Bofor’un ölçeğinden farklı olarak bu aktörlerin kaçının tutulduğuna bakılarak 0 (sıfır) ile 4 arasında ölçülür.

Bugün yaşadığımız rüzgâr hanehalkını vurdu, işletmeleri de vurdu. Buraya kadar 2 kuvvete çıktı ki sistem tolere eder. Zaten finansal kapitalizmde bu ikisi feda edilebilir. Lakin diğer ikisi kırmızı çizgidir.

Sistemik risk tartışması rüzgârın 2,5 şiddete çıkıp finansa da ucundan dokunmasından çıktı. Üstelik finans, ucundan da olsa tutulduğunda zaten iş işten geçmiş demektir.

Amma işte, Türkiye başka bir ülke. Bir Erdoğanomi faktörü var. Eğer Sn Cumhurbaşkanı borçlu bir devlet tasavvur etseydi ki; karma ekonomide bu vaz edilir, fon vurgunu çoktan Türkiye’yi dara sokmuştu. Olay öyle büyük.

Cumhurbaşkanı borcun vesayetini gördü ve Türkiye’yi kendi kısıtları içinde olabilecek en düşük borç seviyesinde tuttu. Zaten bu sayede hiçbir ekonominin dayanamayacağı, Trump manipülasyonu Branson gibi darbe gibi deprem gibi çok büyük sınamalardan geçebildik.

Hatta bu kısmı tevafuk olacak, cari borcun kompozisyonu ve miktarı, ülkeye bir güvenlik sağlamayı da başarıyor. Türkiye’yi küresel borç mimarisinde sistemik öneme taşıyıp olası dış ataklara karşı koruma sağlıyor. Yoksa tetikçi çok.

Ancak Erdoğanominin bu en değerli kısmını bu süreçte bonkörce harcayamayız. Çünkü kaderimize bakarak borçsuzluğumuzun, bizi daha birçok cendereden çıkarmasını beklemek durumunda olduğumuzu görürüz.

Yani bu kapasite bir kriz ile harcanacak sınırsız bir kaynak değildir; finansal bulaşmayı önleyecek seçici ve son derece kıymetli bir ekonomik güvenlik silahı olarak korunmalıdır.

Bu uyarıyla beraber, uygulanan süreç yönetiminin iç içe geçen ikili bir stratejisi olduğunu görüyorum. Birincisi konuyu finansal sistem krizi olarak ele alıp çözmeyi, ikincisi dolandırıcılık boyutuyla müdahale etmeyi esas alıyor.

Bu da ikinci bir uyarı yapmayı gerektiriyor; bu ikili stratejinin ilmeğini bir yerde çözüp meseleye öyle devam edilmelidir.

Evet bir yere kadar bu ikisi birbirine dolanır gider ama tüm süreç böyle yönetilemez. Adli kısmın ciddiyetle ve hızlıca ayrılıp konunun zaten ağır olan finansal kısmının yönetilmesine odaklanılmalıdır.

Dolandırıcılığı yargı, sistemik bulaşmayı finansal yönetim çözecek; ikisi birden aynı düğümde tutulup durursa suçlular aranırken asıl cezalandırılan piyasa olur.