Yaşadığımız dünyada İslami siyaset düşüncesi adına üzerinde durulabilecek, tartışılabilecek, ilham oluşturabilecek düşüncelere sahip en önemli isimlerden biri Tunus Nahda hareketinin lideri Raşid el Gannuşi’dir. Tunuslu olması ve Tunus’un bugün onun düşüncelerinin çok uzağında bir yere düşmüş olması, hatta kendisinin hapiste bir bakış açısından olması düşüncelerinin veya yolunun yanlışlığını gösterebilir. Tabi fikirlerle bu fikirlerin insanlar nezdinde kabul görmesi veya maddi dünyanın en önemli kıstası olarak “başarılı olması” arasında zorunlu bir ilişki kurulduğunda böyle bakmak normal oluyor. Ne yazık ki birçok değerlendirme bu açıdan yapılıyor. Oysa doğru fikirler, duruşlarıyla, uğruna ödenen bedellerle de büyük değer kazanır. Bugün ödediği bütün ağır bedellere ve bütün üyelerinin maruz kalmış olduğu soykırıma rağmen Hamas’ın ne fikirlerinin ne de mücadelesinin yanlış olduğunu kimse söyleyemez. Söyleyenlere hükmümüz bellidir.
Gannuşi, kuşkusuz fikirlerinin bedelini hapishane, sürgün, yalnızlık ve uzletle ödemeye devam eden bir kişilik. İslami siyaset adına ortaya koyduğu yolu bir içtihat olarak nitelendirdim hep. Ama bu genelde anlaşılan manasıyla, bilinen yöntemsel prosedürleri temin ederek yapılmış bir ictihad değil. Sahanın içinden, tecrübeyle ulaşılmış bir ictihad. Sonra bu konuya devam ederiz.
Bugün 84 yaşındaki Raşid Gannuşi bütün bu fikrî ve tecrübi müktesebatına rağmen ülkesinde yine zindanda. Bu durumun hiçbir hukuki temeli veya haklı gerekçesi yok elbet. Kendisine atfedilen suçlamalar tamamen fikirlerden korkan müstebitlerin evhamlarıyla sığındıkları boş iddialar. Diğer yandan bu durum Gannuşi’nin fikirlerini daha da değerli daha da dikkate değer kılıyor veya kılmalı. Bu da fikrin değerini bilme iddiasında olanların bir sorumluluğu. Adına vefa diyelim, dayanışma diyelim, nerde durduğumuz belli olsun diyelim, ne dersek diyelim Gannuşi’yi okumak, konuşmak, gündem yapmak lazım.
Bu amaçla 13 Kasım akşamı İLKE Vakfı’nda Prof. Dr. Mehmet Görmez’in moderatörlüğünde, Refik Abdüsselam, Prof. Dr. Muhtar el-Şankıti ve kızı Tesnim Gannuşi ile birlikkte “Fikir, Hürriyet ve Siyaset” başlığıyla bir dayanışma paneliyle bir araya geldik.
Tabi toplantının tek amacı Raşid Gannuşi’yle dayanışma değildi. Onun hayatında birbirinden ayrılmayan üç meseleyi birlikte konuşmaya çalıştık: Fikir, hürriyet ve siyaset. Gannuşi’nin düşüncesi bu üç kelimenin kesiştiği yerde doğdu; hapiste, sürgünde, hareketinin iç tartışmalarında ve Tunus’un siyasi krizlerinde sınandı.
Panelin bir başka anlamı da Türkçede yayımlanan üç kitabın (Vadi Yayınları, 2026) aynı buluşmada okurla buluşmasıydı. Gannuşi’nin Müslüman Demokrasisi Üzerine ve Özgürlük Yolunda kitaplarıyla Refik Abdüsselam’ın Sekülerleşme, Din ve Demokrasi kitabı, birbirini tamamlayan bir konuşmanın kapısını açtı. Gannuşi’nin düşünsel arayışı, bu kitaplarda hem teorik tartışma hem de yaşanmış siyasi tecrübe olarak karşımıza çıkıyor. Refik Abdüsselam’ın kitabı ise Tunus tecrübesinden hareketle din, devlet, sekülerleşme ve demokratik meşruiyet meselelerini daha geniş bir çerçevede düşünmemize imkân veriyor.
Gannuşi’nin eserlerini Türkçeye kazandırmak, benim için bir düşünürü başka bir dile aktarmaktan ibaret değildi. Çeviri sırasında onun kavramlarının içine girdim; itirazlarını, tereddütlerini ve düşüncesinin zamanla geçirdiği değişimi kendi dilimizde yeniden kurmaya çalıştım. Karşıma, İslam ile demokrasiyi kolayca uzlaştıran bir teorisyen çıkmadı. Fikirlerini hayatın içinden geçerek oluşturmuş, bunları siyasi mücadele içinde sınamış bir entelektüel çıktı.
Onun düşüncesinde özgürlük, siyasete sonradan eklenen bir haklar listesi değildir. İnsan iradesinin, toplumsal rızanın ve siyasi meşruiyetin şartıdır. Özgür olmayan insanın tercihi, özgür olmayan bir toplumun rızası sahici bir meşruiyet oluşturamaz. Bu yaklaşım, Gannuşi’nin şûra anlayışında da belirginleşiyor. Şûra, yöneticinin zaman zaman danışıp ardından kendi kararını verdiği sembolik bir gelenek değildir. Kararı paylaşmayı, yöneticiyi denetlemeyi ve toplumun söz hakkını korumayı gerektirir.
Gannuşi’nin içtihadî hamlesi, bu ilkeleri çağdaş kurumlarla birlikte düşünebilmesinde yatıyor. Temsil, seçim, kuvvetler ayrılığı, bağımsız yargı, basın ve örgütlenme özgürlüğü, muhalefetin var olma hakkı… Bunları yalnızca dışarıdan alınmış teknik araçlar olarak değil, iktidarı sınırlayan ve insanların iradesini koruyan imkânlar olarak ele alıyor. Demokrasi, bu anlayışta sadece iktidara gelmenin yolu değil; iktidarın paylaşılabildiği ve gerektiğinde devredilebildiği bir düzen.
Bu yüzden Gannuşi’yi yalnızca “ılımlı” diye nitelemek, onun siyaset anlayışını daraltabilir. Onun asıl vurgusu, rakibinin de siyasette meşru bir yeri olduğunu kabul etmekti. Başkalarının hakkını yalnızca kendimiz güçsüzken işimize yaradığı için değil, adalet ve birlikte yaşama bunu gerektirdiği için savunmak… Siyasetin ahlaki ölçüsünü kendi grubumuza tanınan imkânlarla değil, başkalarına tanıdığımız haklarla sınamak.
Tunus’ta 2011 sonrasında bu düşünceler somut bir sınavdan geçti. Nahda seçimlerle siyasetin merkezine geldi; fakat Gannuşi’ye göre seçim kazanmak, devlet ve toplum üzerinde sınırsız tasarruf hakkı edinmek değildi. 2013’te derin siyasi gerilimler yaşanırken ulusal diyalog sürecinde hükümetin çekilmeyi ve teknokrat bir hükümete yol açmayı kabul etmesi, bu anlayışın önemli bir örneğiydi. Bu tercih eleştirildi; ancak Gannuşi açısından temel mesele iktidarı her ne pahasına olursa olsun korumak değil, ülkenin çoğulcu yapısını ve demokratik geçiş imkânını yaşatmaktı.
Elbette Gannuşi’nin kararları, Nahda’nın tercihleri ve Tunus’un demokratik geçişi eleştiriden muaf değil. Fakat onu ya kusursuz bir kahraman ilan etmek ya da bütün düşüncesini siyasi yenilgilere indirgemek de hakkaniyetli olmaz. Gannuşi’nin önemi, İslami referanslarla düşünen bir hareketin çoğulcu, anayasal ve şiddetsiz siyasete nasıl katılabileceği sorusunu ısrarla gündemde tutmasında.
Bugün bu soruyu konuşurken onun tutukluluğunu da görmezden gelemeyiz. Gannuşi 17 Nisan 2023’ten beri cezaevinde. BM Keyfî Tutuklamalar Çalışma Grubu, 2025 tarihli görüşünde tutukluluğunu keyfî olarak değerlendirdi; Amnesty International da yargılamalardaki adil yargılanma sorunlarına dikkat çekti. Bu değerlendirmeler, panelde dile getirilen duygusal iddialardan ibaret değil; yayımlanmış kurumsal görüşlerdir. Bir düşünceye itiraz edilebilir; ama hiçbir itiraz, adil yargılanma ve özgür siyasi katılım güvencelerini ortadan kaldırmayı meşru kılamaz.
Gannuşi’nin yeni çıkan Özgürlük Yolunda söyleşisinin, kendisi tutuklandığı için yarım kalmış olması, bu bakımdan ayrıca anlamlı. Gannuşi’nin çocukluğundan sürgün yıllarına uzanan anlatısı, tam da fikirlerinin iktidar, uzlaşma ve anayasal düzen karşısında sınandığı döneme ulaşamadan kesiliyor. Bir nehir söyleşi hapishane kapısında yarıda kalıyor. Bu kesinti, fikir ile hürriyet arasındaki ilişkinin bugün nasıl bir sınavdan geçtiğini de gösteriyor.
Gannuşi’yle dayanışma, onun bütün fikirlerini tartışmasız kabul etmek değildir. Kitaplarını okumak, düşüncesini ciddiye almak, gerektiğinde itiraz etmek ve özgürlüklerini savunmaktır. Onun hayatından geriye kalan soru hepimize yöneliyor: Kendi özgürlüğümüz için istediğimiz güvenceleri, bizimle aynı düşünmeyenler için de savunabiliyor muyuz?
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.