Medeniyet inşasının yolu: “Teslimiyet” ve “temsiliyet”

Kurban Bayramının anlam dünyasında ilişkin nefis bir yazı sunuyorum size. MTO Azerbaycan temsilcisi Vuqar Azizov kardeşimin ustalaşan kaleminden…

Zihin açıcı okumalar…

***

İnsanlık tarihi dediğimizde Hz Âdem’den Hz Muhammed’e kadar olan serüveni ele alıyoruz. Bu serüvene dikkatlice bakıldığında Hz İbrâhim ve Hz İsmail (a) bir eşik gibi görülüyor.

Hz Âdem’den Hz İbrâhim’e kadar: “dağınık tecellîlerin hazırlık dönemi”;

Hz İbrâhim’den Hz Muhammed’e (sav) kadar: “tevhidin yerleşme ve medeniyetleşme dönemi”.

Bu dönemlendirme, hem İbn Arabî’nin tecellî anlayışından beslenmekte hem de onu tamamlayan Yusuf Kaplan hocamızın “zihin-zemin-zaman” üçlüsünden kaynaklanmaktadır.

İbn Arabî’nin hakikatin farklı mertebelerde tecellîsi düşüncesi ile Yusuf Kaplan hocamızın Medeniyet merkezli fikriyatı burada birbirini tamamlamaktadır. Her peygamberin hayatında farklı tecellî eden hakikat, bir ibret vesikası olarak medeniyet mefkûresinde bütüncül tasavvur ortaya çıkarır.

Hz Âdem ile başlayan tecellî en kâmil ve olgun biçimini Hz Peygamberin (Sav) hayatında alır. Öte yandan “zihin” dünyası “bilme” aşamasından “olma” aşamasına geçmeden “zemin”e oturamaz. “Zaman” kavramı bu ikisinden ortaya çıkar.

Hz Âdem, isimlerin bilgi olarak öğretildiği ilk insandır. Her şeyin bilgisi bu tecellî içinde tohum olarak belirir. İşte burası İbn Arabî’nin “âyan-ı sabite” dediği yerdir.

Hakikatin tecellîsi böylece kesintili aşamalardan arınarak geçer. Burası “zihin” makamıdır. Zihin, bilmekle değil olmakla mükelleftir. Olgunluk ise arınmakla ya da Yusuf Kaplan hocamızın tabiriyle “ümmîleşme” ile mümkündür. Hakikat zihinde kemale erince hayatlaşmak ister. Hayatlaşmak için bir “zemin” gerektir.

İşte İbrâhim’de hakikat ilk defa geçici tebliğden kalıcı zemine dönüşüyor. Hz İbrâhim’e kadar “tenzih” ilkesi hâkimdir. Onunla birlikte “teşbih” ile hayata tecellî etmeye başlar. Ve de “tevhid”in iki kolu çıkar Hz İbrâhim:

1. Hz İsmail (Teslimiyet);

2. Hz İshak (Temsiliyet).

Hz İshak’tan itibaren tevhidin hayatı dönüştürmesini görüyoruz. Hz Süleyman aleyhisselam tevhidin zirve dönemini anlatır. Bu aşama “zaman” aşamasıdır. Yani hakikatin “temsiliyet” boyutudur. Şimdi burada duralım. Yusuf Kaplan hocamız diyor ki, “İslâm’a hakkiyle ‘teslim’ olamadığımız için İslâm’ı hakkıyla ‘temsil’ edemiyoruz.” Yani teslimiyet olmadan temsiliyet mümkün değildir.

Teslimiyet, temsiliyetin özü ve tohumudur.

Teslim olmadan temsil etmek, kibir gücünü beslemektir.

Teslimiyetten doğan temsiliyet ise tevazû’nun tecellîsidir.

İşte burada Hz İsmail’in teslimiyeti bize medeniyet perspektifinde önemli ipucu vermektedir. Ve Kurban hikâyesi, İbrahimî eşikte kurucu bir anlama dönüşüyor. Şimdi Medeniyet Tasavvuru perspektifli Kurban kıssasını bu büyük manzarada okumaya çalışalım.

Kurban: ümmîleşme - “İnsan-ı Kâmil” tohumu; ümmetleşme - “Medeniyet-i Kâmile” yolculuğu

Hz. Mevlânâ der ki, “akıl Mustafa’nın yoluna kurban olsun!” Bu güzel cümle bizim bütün fikrimizi özetler.

Modern dünyanın temelinde “akıl” vardı. Geldiği noktada kurduğu dünyaya tapar oldu. “Algı aklı çarmıha gerdi” der Yusuf Kaplan hocamız. Akıl, bir dünya kurdu, kurduğu dünya, algısıyla aklı yıktı. Dünyayı cehenneme çevirdiler. Dünya “gazap” ve “şehvet” duygularının hâkim mekânına dönüştü. Bu ikisinden müteşekkil “algı” aklı felç etti. Oysa aklın bu iki duyguyu idare etmesi gerekirdi. Ama kendisini aşan hakikate değil, kendinden aşağıya döndü yüzünü. Böylece perişan oldu.

Hz. Mevlânâ’yı, geldiğimiz noktada daha iyi anlıyoruz. Aklın kurban olması demek, kendini aşan hakikate teslim olması demektir. Melekûtî âlemden süt emen akıl, mülk âlemini inşâ eder.

Medeniyet Tasavvurumuzda Hz İbrâhim tevhidin zeminidir. Hakikatin hayatlaşması, önce hakikate “teslim” olmaktan geçer. Hz İsmail, bu teslimiyetin sembolüydü.

Teslimiyet, temsiliyet ağacının tohumu gibidir. Hz İsmail, geleceğin yoğunlaşmış çekirdeğidir. Kâbe burada yükseliyor; Muhammed aleyhisselamın nesebi buradan geliyor; son ümmetin tohumu burada saklanıyor. Aynı zamanda İbrâhim milleti olarak, teslimiyet, tevhidin şartıdır. Sadece teslim olanlar temsil edebilirler. Hz İbrâhim toprağında bu iki kol birbirini tamamlayan damar gibidir. Temsiliyetin olgun meyvesindeki Hz. Süleyman’ın tevazû merkezli hâkimiyetinde Hz. İsmail’in teslimiyet ruhu vardır.

İşte burada Kurban’ın sırrı beliriyor. Kurban, hakikatin hayata kök salmasının sırrıdır. Çünkü kendini korumaya çalışan şey büyümez; kendini aşan şey ise çoğalır. Tohum, toprağa düştüğünde görünürde kaybolur; ama hakikatte yok olmaz, çoğalır. Kurban’ın hakikati de böyledir.

Hz İsmail’in kurban oluş hikâyesi aslında ölümü de aşan doğumun hikâyesidir. Burada İsmail’in teslimiyeti, “sahiplenme” duygusunun kesilmesidir. Kesilen “benlik”tir.

Hz İbrâhim özelinde insanlığa sorulan soru şuydu sanki: “sana verilen emanete sahip mi olacaksın, yoksa teslim mi edeceksin?”

İşte Medeniyetler de bu sorudan doğar bu soruda çöker. Çünkü medeniyet, insanın dünyaya sahip olmasıyla değil, hakikate teslim olmasıyla kurulur.

Teslimiyet toprağa düşmeden temsiliyet ağaçlaşamaz. İsmail’in ruhu olmadan, Süleyman’ın hikmeti kurulamaz. Tevazû olmadan da hâkimiyet zulme dönüşür. Hakikate kurban olmayan akıl da sonunda kendi kurduğu putlara secde eder.

Medeniyet krizinin özü burada gizlidir: temsiliyete odaklandık ama teslimiyeti kaybettik. Şehirler kurduk ama ruhumuzu unuttuk. Binalar yükselttik ama insanı inşâ edemedik. Kurban bize her yıl bu hakikati yeniden hatırlatıyor: kendini aşamayan, dünya kurabilir; fakat medeniyet kuramaz.

Dolayısıyla Hz İbrâhim’den doğan iki kol bize iki kavramı hediye eder:

1. İnsan-ı Kâmil;

2. Medeniyet-i Kâmile.

İnsan-ı Kâmil olanlar dünyadan “ümmîleşerek” hakikate “teslim” olanlardır. İnsan-ı Kâmil, Hakikat-i Muhammediye’nin tecellîsidir. Onun hayata aksetmesiyle müslümanlar “ümmetleşerek” Medeniyet-i Kâmile kurarlar. Dolayısıyla Kâmil Medeniyet, İnsan-ı Kâmil tecellîsinin yoğunlaşmış hâlidir.

Bu toplumun Kurbana ihtiyacı var. Ama Kurban, İbrâhim aleyhisselam kıssasından da görüldüğü gibi, “teslimiyet” sonrası ilahî ikram ve lütufdur. Bir medeniyet, kâmil hâle İnsan-ı Kâmil ruhundan beslendiği sürece gelir. Kurban kıssasında gördüğümüz gibi, aklı Mustafa’nın yoluna kurban ederek İslâm’ı hakkiyle temsil edebiliriz. Melekûtî âlemden süt emmeden mülk âlemini ihyâ ve inşâ edemeyiz.

İlk medeniyet krizinin ruh kurucuları, hepsi kendisini aşan ve akıllarını bu yola kurban edenlerdi. Onlara hakikatin sırları “ihsan” olundu. İnsan-ı Kâmil sırrı, ihsan olunan hikmettedir. Osmanlı’nın Yusuf Kaplan hocamızın tabiriyle “İnsan-ı Kâmil” olmasının temelinde de bu ruh yatar. Medeniyet-i Kâmile, aklı sonsuzluğa teslim edenlerin eseridir. Aksî takdirde, onların akılları algılarının esiridir.

Kurban kıssası bize Yusuf Kaplan hocamızın teşhis ettiği “teslimiyet” ve “temsiliyet” sorununun çözüm anahtarını vermektedir.

Kurban Bayramınız mübarek olsun...