İstihbarat devletlerin motivasyon kaynağıdır

Bilgi ve teknoloji çağının en büyük dilemması muhtemeldir ki haber alma meselesidir. Dilemma olarak nitelendirmemizin sebebi haberin/bilginin kendi içerisinde bir avantaj ve dezavantaj durumu oluşturmasından kaynaklıdır. Özellikle sosyal medyanın varlığı; bu çelişkiye çok güzel örnekler sunmaktadır. Ukrayna-Rusya arasında devam eden çatışmalarda askerlerin durumlarını paylaşmaları bir tür haber alma/bilgi paylaşma yönünde kamuoyu adına avantaj sağlarken; paylaşılan durumlardan çözümlenen konumun askeri anlamda facialara sebep olabilecek sonuçlara yol açması da dezavantajı beraberinde getirmektedir. Evet; buradan bakıldığında haber alma artık bir tür istihbarat çatısı altında konumlanmış durumdadır. Bugün teknolojiyle özdeşleşen istihbarat faaliyetleri, ülkelere yönelen tehditler ve imkanlar açısından büyük bir önem arz etmektedir.

DEVLETİ YÖNLENDİREN BİLGİ

Aktüele, güncele atfederek başladığımız yazımızda muradımız aslında; Türk devletinin yüz akı olan Milli İstihbarat Teşkilatı’nın kuruluşunun yüzüncü yıl dönümü yaklaşırken, Türk istihbaratının geçirdiği büyük dönüşümü tarihsel bağlamda izah etmekten ibarettir. İstihbarat deyimiyle bir türlü “örtülü mesaj” ya da “dolaylı iletişim”den sonra konumuza girelim.

Lügatteki karşılığı “Bilgi alma, öğrenme” gibi kavramlar olan ‘istihbarat’ kelimesi Türkçemize Arapçadan geçmiş olup kelimeyi türeten haber kökünden doğmuştur. İstihbarat; devletler ve çeşitli teşkilatlar için her zaman önemli bir referans noktası olmuştur. Çünkü toplanan veriler, bilgiler, gözlemler alınacak kararların çerçevesini oluşturmuştur. Harekete geçebilmek için yorumlama, yorumlama yapabilmek için bilgi sahibi olmak zorunluluğuna bakıldığında istihbaratın; taktik, strateji ve pratik özelinde önemi anlaşılacaktır.

TÜRKLERDE İSTİHBARAT FAALİYETLERİ

Bu anlamda Türk tarihinde istihbarat faaliyetlerin ilk örneklerini Türkistan sahasındaki dönemde görüyoruz. Türklerin ata yurdunda yaşadığı iklim krizi ve anlaşmazlıklar sonucunda yeni yurt arayışları için istihbarat faaliyetleri yürüttüğü bir gerçektir. Verimli otlakların, sulak arazilerin ve geniş ovaların yurt olarak arandığı dönemde asker, devlet adamı, çoban, tüccar olarak yeni bölgelere gidenler buradaki siyasi, ticari ve askeri durumu özetleyen bilgileri toplayıp Hakan’a sunmuşlar ve göç rotaları buna göre belirlenmiştir. İlk Türk-İslam devletlerinden olan Karahanlı’da kurulan istihbarat birimi devlete yönelen tehditleri öğrenme ve halkın durumunu ortaya koyma amaçlı faaliyetler yürütmüştür. Abbasiler’den mülhem Gazneliler’den Büyük Selçuklu’ya ve Türkiye Selçuklu devletine tevarüs eden istihbarat faaliyetleri ise Anadolu merkezli coğrafyada “Divan’ül-Berid” adıyla çalışmalarını yürütmüştür. Anadolu’nun Moğol istilası ve Bizans kıskacı altında kaldığı, coğrafyanın tedhiş ile sarsıldığı dönemde kök salan Osmanlı Beyliği için ise stihbarat faaliyetleri, büyüme aşamasında çok kritik bir güç çarpanı olmuştur. Özellikle yeni fethedilecek bölgelere gönderilen alp-erenler ya da ‘kolonizatör Türk dervişleri’ halkın Osmanlı egemenliğine ısındırılması görevini yürütmüşlerdir. Bunlarla beraber bölgedeki askeri, idari ve iktisadi tabloyu göz önüne koyarak Osmanlı’nın ilerleyiş stratejisine önemli bir kaynak oluşturmuştur. Bazen tüccar bazen gezgin bazen seyyah bazen de derviş olan bu istihbaratçılar, Osmanlı’nın imparatorluğa evirilme sürecinde çok değerli bir yer edinmişlerdir.

TEŞKİLAT-I MAHSUSA’DAN MİLLİ EMNİYET HİZMETİ’NE

Bir tür bağdaşık birim olarak faaliyetlerini yürüten istihbarat ağı Osmanlı’daki ilk kurumsal yapısını II. Abdülhamit Han zamanında alır. II. Abdülhamit; Yıldız Teşkilatı namlı yapıyı ihdas ederek ülke içindeki ve dışındaki potansiyel tehditler hakkında jurnallerin doğrudan kendisine ulaşmasını sağlamıştır. Hafiye Teşkilatı ile birlikte çalışmalar yürüten Yıldız Teşkilatı; II. Abdülhamit’in uzun süren saltanatının en büyük güçlerinden birisi olmuştur. Temel amacı bilgi toplamak olan bu yapı; milli istihbaratın kurumsallaşması açısından önemli bir deneyim sağlamıştır. II. Abdülhamit devrinden sonra 1913 itibarıyla muktedir olan İttihat ve Terakki Cemiyeti eliyle kurulan Teşkilat-ı Mahsusa da; ülkede muktedir olan cemiyetin ve devletin temel istihbarat kuruluşu gibi çalışmalar yürütmüştür. Teşkilat-ı Mahsusa sadece bilgi toplayıp ilgili birimlere bu bilgiyi iletmekle de kalmamış gelen talimata muvafık olarak icrai faaliyetlerde de bulunmuştur. Bu bakımdan istihbarat örgütü dışı görevlere de imza atmıştır.

Osmanlı Devleti’nin Birinci Cihan Harbi’nden yenilmişler safında çıkması, ülkede işgallerin gerçekleşmesi ve buna karşın Mustafa Kemal Paşa öncülüğünde Milli Mücadele’nin başlamasıyla birlikte istihbarat faaliyetleri farklı bir boyut kazanır. Bu anlamda istihbaratın temel amacı işgalcilere karşı yürütülecek her türlü askeri, lojistik, siyasi, toplumsal ve uluslararası basına matuf çalışmaları desteklemek olur. Başta Karakol Cemiyeti, Mim Mim Grubu ve Felah Grubu gibi çeşitli yapılar; Anadolu merkezli başlayan Milli Mücadele’nin selameti adına çok önemli faaliyetlere imza atmıştır. Milli Mücadele’nin başarıya ulaşmasının akabinde gerçekleşen İzmir Suikastı girişimi sonucunda Mustafa Kemal Paşa; modern devletlerde yer alan merkezi, üniter yapıya matuf ve demokrasi/kanun merkezli istihbarat modelinin öneminin altını çizerek MİT’in temelini oluşturan Milli Emniyet Hizmeti’nin (MEH) kuruluş talimatını vermiştir.