Bir örnek üzerinden kamu yönetiminde protokol krizi ve çözüm yolları

Uluslararası ilişkilerde ve kamu yönetiminde protokol kuralları oldukça önemlidir. Bazen protokol kurallarına aykırı davranışlar krizler çıkabilmektedir. Bu yazımda bu konuya değinmeye çalışacağım.

Protokol kuralları uluslararası ilişkilerde ve kamu yönetiminde oldukça önemlidir. ABD Başkanı Donald Trump’ın Batılı liderleri karşısına dizip koltuğuna oturması uzunca bir süre konuşulmuştu.

Yine dönemin Başbakanı Bülent Ecevit’in dönemin ABD Başkanı Bill Clinton karşısındaki durumu uzunca bir süre konuşulmuştu. Hatta bu görüşmenin fotoğrafı protokol kuralları derslerinde yanlış örnek olarak gösterilmektedir. Uluslararası ilişkilerde mütevazilik düşük seviye olarak algılanabilmektedir.

Dikkat edilirse devlet başkanlarının genel olarak aynı araca binmedikleri görülür. Şayet binmişlerse birisi aracı kullanan diğeri de onun yanına oturan konumunda olur. Tokalaşmadan tutunda ayak ayak üstüne atmaya kadar birçok husus protokol kurallarında oldukça önemlidir. İşte bu kurallar protokol kuralları eğitiminde anlatılmaktadır.

Gelelim şimdi de kamu yönetimine. Bir örnekle konuyu açıklamaya çalışalım. Yıllar önce bir Meclis Başkanı ile Genelkurmay Başkanı arasındaki görüşme çok kısa sürmüş ve basına kriz olarak yansıtılmıştı. Bu görüşme tam 3 dakika sürmüştü.

Olayın aslı ise basına yansıdığı gibi değildi. Yani ortada basının yansıttığı gibi bir kriz yoktu. Olayın yakın şahidi ve protokol kuralları eğitimi veren kişi olayın aslının tamamen protokol kullarını bilmemekten kaynaklandığını belirtmişti. Bu kişi daha sonra Meclis Başkanına da bu eğitimi vermişti.

Bazılarına çok basit gelebilir belki ama olayın merkezinde içilen çayın makam sahibince kısa sürede bitirilmesi yatmaktaydı. Bazıları ne var ki bunda diyebilir ama protokol kullarına göre makam sahipleri misafirine çay ikram etmiş ve çayı da misafirinden önce bitirmişse ziyaret bitmiştir gidebilirsiniz anlamına gelmektedir. Hayatında bu eğitimi almayan dönemin Meclis Başkanı misafirinden önce çayını bitirdiği için bu eğitimi defalarca alan dönemin Genelkurmay Başkanı mesajını almış ve müsaade isteyerek makamdan ayrılmıştır. Olay tamamen böyle iken görüşmenin kısa sürmesi basının kriz söylemine evrilmişti.

Daha sonra bu eğitimi alan dönemin Meclis Başkanı ikinci görüşmede misafirine ikram ettiği çayı uzunca bir süre bitirmemiş ve görüşme 45 dakikaya kadar uzamıştı. Demek ki protokol kullarını bilince üç dakikalık görüşme 45 dakikaya kadar uzayabiliyormuş.

Protokol kuralları eğitimini en sık veren kamu kurumlarının başında Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı gelmektedir. Bu nedenle dışişleri meslek mensupları, mülki amirler ve askeri personel protokol kuralları eğitimini çok sıkı bir şekilde almaktadır. Aksi takdirde bu personellerin yapacakları hatalar büyük bir krize yol açabilir.

Bu nedenle hiçbir vali, kaymakamlığı ziyaretinde kaymakamın makam koltuğuna oturmaz. Böyle bir durumda kendisini kaymakamın seviyesine düşüreceğini bilir. Bu nedenle kamu yönetiminde oturma ve davranış düzeni oldukça önemlidir. Bir vali ile kaymakamın aynı araçta seyahat etmesinde de oturma düzeni açısından oldukça önemlidir ve aracın sağ arka koltuğunda makam olarak üst konumda olanın oturacağı bilinir. Aksi takdirde kriz çıkacağı bilinir ve buna göre davranılır.

Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü tarafından çıkarılan Protokol Yönetimi adlı kitapta (4. Baskı, 92. Sayfa); “Bir yöneticinin makamına konuk olarak üstleri veya denkleri veya yaş, kıdem ve protokol yönünden kendinden önde gelenler ya da önemli şahsiyetler geldiği zaman, yönetici bu kişileri oturmaları için kendi makam koltuğuna davet etmemeli; bu konuklarını makam masası önündeki koltuklara da oturtmamalı; onları astı konumuna sokmamalıdır. Yönetici, konukları daima makam odasındaki konuk köşesine kabul etmelidir. Konuk köşesinde otururken konukla karşı karşıya veya tam yan yana değil V veya L şeklinde oturmalıdır…”ifadelerine yer verilmiştir.

Bu kitap protokol kuralları eğitiminde oldukça önemli bir kaynaktır. Yöneticilik yaptığım kurumlarda hem yöneticiler hem de çalışanlar yanlış yapmasınlar ve gereksiz krizler çıkmasın diye protokol kuralları eğitimini bu kitabın kaynaklığında sıklıkla verdirmiştim.

Bazen bir bakanın bir belediye ziyaretinde belediye başkanının makam koltuğuna oturduğuna şahit oluruz ki bu durum oldukça yanlıştır ve ciddi bir protokol hatasıdır.

Bir il müftülüğünün sosyal medya hesabında yaptığı bir paylaşım sonrasında protokol kurallarının ne kadar önemli olduğu ortaya çıkmıştır. Konuyu bilenler veya bilmeyenler yapılan paylaşımı eleştiri yağmuruna tuttular. Bazıları fetva verilen bir makama vali yardımcısının oturmasından duyduğu rahatsızlığı belirtirken bazıları da protokol hatası diye eleştirmişti. Ben de sosyal medya hesabımdan yapılanın ciddi bir protokol hatası olduğunu belirtmiştim.

Halbuki işin özü mütevazilikten kaynaklanan bir protokol hatasıydı. Daha da önemlisi ise il müftülüğünce bu hatanın dahi farkına varılmadan sosyal medyada paylaşılmasıydı. Şayet müftülük personeli böyle bir eğitim almamışsa yapılanın hata olduğunu dahi bilmeleri mümkün değildir. Muhtemelen il müftüsü nezaketen vali yardımcısını makam koltuğuna oturtmak istemiş o da kabul etmiştir. Nihayetinde illerde kamu kurumlarının il düzeyindeki amirleri valilere bağlı olarak görev yapmalarına rağmen bu görevler vali yardımcıları vasıtasıyla yürütülmektedir. Dolayısıyla da vali yardımcıları protokol de ildeki diğer idarecilerden daha üst konumdadır.

Mesleğe adım attığı andan itibaren protokol kulları eğitimini alan bir vali yardımcısının il müftüsünün makam koltuğuna oturması ise yapılmaması gereken bir hatadır. Muhtemelen vali yardımcısı çekilen fotoğrafın sosyal medyada paylaşılacağını tahmin edememiştir. Yoksa protokol kuralları eğitimi alan birisi bunun yanlış olduğunu bilir ve engellerdi.

Zaman zaman kamuda bu tür protokol hatalarına şahit oluruz. Bu nedenle il ve ilçe düzeyinde görev yapan idarecilerin mutlaka protokol kuralları eğitimine tabi tutulmasında fayda olduğunu düşünüyorum. Aksi takdirde basına yansıyan veya yansımayan birçok protokol krizlerine şahit oluruz.