Âlim ve hayırsever bir hükümdar Sultan İkinci Bâyezid Han

Geçen hafta Yavuz Sultan Selim’e rahmet başlığıyla kaleme aldığım yazıda, merhum Ahmed Ersin Yücel’in Namık Kemal’in bu hükümdarımızı konu alan kitabına çok önemli ilâvelerde bulunduğunu belirtmiş, onlardan bazılarını bilâhere sizlere ulaştıracağımı söylemiştim.

İşte o mühim ilâvelerden birinde Sultan İkinci Bâyezid’in takdire ve tebrike şâyân bazı özellikleri, birtakım meziyetleri ve az bilinen daha başka hizmetleri şöyle sıralanıyor:

“İkinci Bâyezid için; N. Kemal'in yukarıdan beri anlattığı kanaatini Selim'i büyütmek için babasını küçültmek yolunu ihtiyar diye tavsif edebilirsek de, Osmanlı menbâlarının birkaç istisna ile hemen hepsinde bu kanaatin hâkim olduğu söylenebilir. Fakat bugün tarihçiler bu telâkkiyi kabul etmemektedirler. Sultan Bâyezid Osmanoğullarının en âlimlerinden biridir. Ulûm-i diniyeye, hesap ve hendese ile astronomiye pek meraklıydı. Arapçayı, Farsçayı gayet iyi bilirdi. Türkçenin Çağatay lehçesine bihakkın vâkıf idi. Şairdi. Bir divânı vardır. Şiirdeki mahlâsı ‘Adnî’ idi. Mûsıkîşinastı. Besteleri vardır. Hattattı. Hattatları himâye ederdi. Meşhur Şeyh Hamdullah onun devrinde yetişmiştir. Âlimler için husûsi bir bütçesi olup, onları eser vermeye teşvik ederdi. Sonradan Venedik Doçu (cumhurreisi) olan Andre Agriti’nin hükümetine yazdığı raporlardan birinde, Makina sanâyiini ziyade sever, astronomi ve ilâhiyatta çok derin mâlûmat sahibi olup, daima bu ilimlere ait eserleri mütâlaa ile meşguldür.’ demektedir.

Bâyezid-i Sâni, devleti, o devrin müsbet ilimleri ile ve teknik inkişafı ile teçhiz etmiş bir zattır. Osmanlı mütehassıs ordusu ve meslek askeri olan Yeniçeri ocaklarını tensik etmiş; devrinde topçuluk, bilhassa sahra topçuluğu hiçbir devlette olmayan tarzda inkişaf etmiştir. Yavuz devrindeki Türk zaferlerini geniş çapta bu inkişafa borçluyuz. Zamanındı tımarlı askerler de geliştirilerek, istenilen yerde en kısa zamanda toplanma güçleri inkişaf ettirilmişti. Kendisi aynı zamanda okçulukta da üstün bir mahârete sahipti. Halen kendi dest-i mübârekleri ile yapılan bir yay Topkapı Sarayı’nda mevcuttur ve teşhir edilmektedir. Andre Agriti, bu mevzuda da ‘Hiç kimse onun kadar iyi ok yapamaz ve kuramaz’ demekle buna işaret etmektedir. Devrinde okçuluğa dair eserler de yazılmıştır. Babası gibi inzivadan zevk alırdı ve kitap mütâlaasına çok düşkündü.

Devrinde Türk denizciliği Kemal ve Burak reisler önderliğinde çok ilerlemiş, 28 Temmuz 1499-Zilhicce 904 Hicrî tarihinde Mora yakınlarında Burak Reis’in ve 500 denizcinin din için şehadet hücumu ile kazanılan Sapienza zaferi ile Akdeniz’de mutlak mânâda deniz hâkimiyeti bize geçmişti. Boğdan ve Akkerman’ın alınışı ile de Karadeniz yine mutlak mânâda bir Türk-İslâm gölü haline gelmişti ki, bu üç asra yakın bir zaman böyle devam edecektir. Onun devri Ebü’l-Feth diye anılan babası İkinci Mehmed’in kazandığı memleketlerin temsil edilmesi (asimile) ve hamleler için bir hazırlanış çağı olarak vasıflandırılabilir. Bâyezid-i Velî, müddet-i saltanatında fukaraperverliği ile de tanınmış bir zattır. Fukaraya dağıttığı para bir hayli yüksek meblâğlara varmaktadır. Zamanından kalma defterlere nazaran bunlar 8 milyon 600 bin akçeye ulaşmıştır.

Yalnız Mekke’ye, fukara için senede 40 bin duka hediye ederdi. Bâyezid-i Sâni, ne ilk altı padişah gibi altınlı serpuş (üsküf), ne de Murâd-ı Sâni gibi ulema kisvesi (örf) giyerdi. Mahrûti ve etrafına tülbent sarılı bir kavuk intihap etmiştir ki, sonraları mücevveze ismiyle teşrifat serpuşu olarak kalmıştır. Bâyezid zamanında devletin vâridâtı beş milyon dukaya bâliğ oluyordu ki, bu devrine göre çok büyük bir rakamdır. Bâyezid zamanında Anadolu’da 24, Rumeli’de 34 sancak vardı. Bugünkü Türkiye’nin üç mislinden büyük toprakları idare ediyordu.

Sultan Bâyezid’in yaratılışı sulha meyyal olmakla beraber dinî fikirleri dolayısıyla cihadı çok aziz bildiğinden, muharebesinde elbisesine ve ayakkabılarına isabet eden tozları ve çamurları büyük bir dikkatle toplattırarak, bunların vefatında yanaklarının altına konulmasını vasiyet etmiştir. Tâ ki Sâdeddin’in (Hoca Sâdeddin Efendi’nin) tâbiriyle “Bûy-u lâtifi gazâ kabrini mis gibi muattar (ıtırlı) ve ber mûcib-i Hadis-i Şerif âteş-i cahîmi ondan dûr olsun.”

Kur’an’ın emirlerine tamamen riâyetkâr olduğundan İstanbul’un yedi tepesinden üçüncüsünde bir câmi bina ettirmiştir ki, ancak dokuz senede tamamlanabilmiştir. Onun yakınında fakirler için bir imâretle, bir de medrese yaptırmıştır. Edirne’de de İstanbul’daki cami tarzında bir cami ile hastane, hamam, imâret, medrese yaptırmıştır. Bu camiye Tunca üzerindeki altı kemerli köprü yakınında bulunan değirmenlerin vâridâtını tahsis ettirmiştir. Yine emriyle Amasya’da bir tekke, bir mektep, bir imâret ve bir medrese yaptırmıştır. Sultan Bâyezid’in yaptırdığı müesseseler bunlardan da ibaret kalmayıp babası Fatih’in Şeyh Ebü’l-Vefâ için yaptırdığı gibi, o da Şeyh Şemseddîn-i Buhârî için bir tekke ve bir medrese bina ettirmiştir.

Birinci Mehmed zamanında tesis ile, İkinci Mehmed zamanında ilga olunan Sâdât Reisliği mansıbı, hulefâ-i kadîme zamanında kullanılan Nakîbü’l-Eşraflık ünvanıyla onun devrinde yeniden ihyâ olunmuştur. Padişahın birçok vezirleri de kendisine imtisal ederek, ezcümle Ali ve Mustafa paşalar, İstanbul’da fukara için imâret bina ve lüzumlu tahsisatını tayin etmişlerdir. Ergene nehri üzerinde bir köprü yaptırmış olan büyük pederine imtisâlen, Bâyezid-i Sâni dahi, Osmancık’ta, Kızılırmak üzerinde dokuz, Sakarya üzerinde on dört ve Saruhan Sancağında on dokuz kemerli birer köprü kurdurmuştur.

İnşaat ve sadaka için verdiği çok fazla paralardan başka, her sene fukaraya, müftülere, kazaskerlere, müderrislere, şeyhlere birçok hediyeler dağıtırdı. Tasdik etmek lâzım gelir ki, Bâyezid’in muhtelif ilimler hakkındaki himâyesi sayesinde zamanında büyük bir ilmî terakki husûle gelmişti.”

Merhumun hizmetinin, himmetinin ve ülkemize kazandırdığı eserlerin sayımı ve dökümü daha bitmedi. Onları da -inşallah- haftaya sıralarız. Kalın sağlıcakla.