“Mislini sûret değil, ma‘nâda görmüş var mıdır?”

Önceki birkaç yazımızda İbnü’l-Heysem, İmam Gazzâli, Maktul Sühreverdi, İbnü’l-Arabi ile Takiyüddin er-Rasıd’ın nur/ışık hakkındaki görüşlerini -sanatla da ilişkilendirerek- ana hatlarıyla iletmeye çalıştık. Şimdi aynı zatların görüşlerinden hareketle “İslam tasavvurunda görme” konusunu topluca ele alacağız. Ancak buna geçmeden önce Yozgatlı Mehmed Said Fennî Efendi’nin şu gazeliyle zihnimizi biraz renklendirelim:

Revnak-ı rûyun rah-ı ‘Azrâda görmüş var mıdır?

Pertev-i hüsnün mâh-i garrâda görmüş var mıdır?

Var ise görmüş de şerminden yere girmiştir ay

‘Aks-i mâh-ı rûyunu deryâda görmüş var mıdır?

Miske teşbih eyleyen kılsın hatâsın i’tirâf 

Bûy-ı zülfün ‘anber-i sârâda görmüş var mıdır?

Mümkün olsaydı sorardım Hazret-i Cibrîl’den

Serv-i kaddin tavrını Tûbâ’da görmüş var mıdır?

Yerde ben keşf etmedim ey meh senin mânendini

Bilmem ammâ ‘âlem-i bâlâda görmüş var mıdır?

Yok ki görsün de rivâyet eylesun meşhûdunu

Hüsnüne benzer hüsün dünyâda görmüş var mıdır?

Es-Salâ! Meydâna çıksın FENNİYÂ gördüm diyen,

Mislini sûret değil, ma’nâda görmüş var mıdır? 

Fennî Efendi’nin bu gazeli, ilk bakışta klasik bir “güzel övgüsü” gibi görünse de aslında “İslam’da görme tasavvuru”nun çok önemli katmanlarını içinde taşır. Zira burada görme, yalnızca gözün bir nesneyi algılaması değildir; hakikatin dereceler hâlinde tecelli edişidir. Fennî Efendi’nin sürekli “görmüş var mıdır?” diye sorması da bundan dolayıdır. O, sıradan bir bakışı değil; hakikati gerçekten idrak eden bir görmeyi aramaktadır.

İlk beyitte sevgilinin yüzündeki “revnak” ve “pertev”, yani parlaklık ve ışık öne çıkarılır. Bu, nur estetiği’nde güzelliğin ışıkla birlikte düşünülmesinin tipik örneklerinden biridir. Güzel olan şey, yalnızca biçimsel değildir; nurludur. Çünkü İslam düşüncesinde görmek, ışığın imkânıyla gerçekleşir ancak bu ışık sadece fizikî değildir; aynı zamanda manevîdir. Böylece sevgilinin yüzü, maddi bir yüz olmaktan çıkar, görünürlüğü mümkün kılan bir nur kaynağı hâline gelir. Şairin “görmüş var mıdır?” sorusu da tam burada önem kazanır: Çünkü herkes bakabilir ama herkes göremez.

İkinci beyitte ise görmenin yansıma boyutu ortaya çıkar. Ay, sevgilinin yüzünü görünce utanıp yere girer; deniz ise onun aksini taşımaya çalışır. Burada varlıkların güzelliği doğrudan değil, yansıma/zuhur yoluyla taşıdığı fikri vardır. Bu, İslam metafiziğindeki tecellî anlayışına yaklaşır. Dünya, hakikatin kendisi değil; onun yansımasıdır. Deniz, ayı nasıl yansıtıyorsa, âlem de hakikati öylece yansıtır. Dolayısıyla görme, nesnenin kendisini ele geçirmek değil; onun taşıdığı işareti fark etmektir.

Saç kokusunun misk ve amberle kıyaslandığı beyitte ise duyular arası bir geçiş bulunur. Görme yalnız göze ait değildir; koku da bir tür idraktir. İslam düşüncesinde duyular birbirinden bütünüyle kopuk çalışmaz. Her biri hakikate açılan farklı eşiklerdir. Bu yüzden sevgilinin kokusu, maddi kokularla açıklanamaz hâle gelir. Çünkü burada duyusal olan, metafizik olana taşınmaktadır.

Cebrâil ve Tûbâ göndermesi ise gazeli doğrudan semavî bir düzleme yükseltir. Şair artık yeryüzündeki güzelliklerle yetinmez; göksel varlıklar arasında bile sevgilinin bir benzerinin bulunup bulunmadığını araştırır. Bu, görmenin mertebeleriyle ilgilidir. İslam tasavvurunda insanın bakışı sadece yere dönük değildir; yukarıya yani gayba, meleki olana da yönelir. Şairin Cebrâil’e soru sormak istemesi, güzelliğin artık fiziksel ölçülerle değerlendirilemeyecek bir seviyeye çıktığını gösterir.

“Yerde ben keşf etmedim ey meh senin mânendini” mısraı şu önemli kelimeyi taşır: Keşf. Burada görmek, sıradan bir bakış değil; açılma, perdenin kalkması, hakikatin görünür hâle gelmesi anlamına gelir. Tasavvufta keşf, hakikatin içsel idrakidir. Dolayısıyla şair sevgiliyi sadece gözle görmediğini, onu “keşfetmeye” çalıştığını da söyler.

Son beyitteki “mislini sûret değil, ma‘nâda görmüş var mıdır?” sorusu ise gazeldeki derin mananın anahtarıdır. Çünkü Fennî Efendi artık suretten manaya geçmiştir. İslam sanat ve estetik anlayışında asıl mesele de budur: görünürde kalmamak! Suret, yalnızca bir perdedir; hakikat ise manadadır. Bu nedenle Fennî Efendi, sevgilinin bir benzerinin dış biçimde değil, mana düzeyinde bulunup bulunamayacağını sorar. Böylece gazel, klasik aşk şiirinin sınırını aşarak bir idrâk konusuna dönüşür.

Bu yönüyle Fennî Efendi’nin gazeli, İslam’daki görme anlayışının üç temel ilkesini birlikte taşır: Görmenin nur ile mümkün oluşu; görülen şeyin hakikatin yalnızca bir tecellisi olması; asıl görmenin suretten manaya geçebilmesi.

Dolayısıyla bu gazelde göz, sadece bakma organı değildir; hakikati arayan idrakin merkezidir.