Cezasız kalan hata zamanla kurala dönüşebilir

Cenab Şahabettin’in Tiryaki Sözleri adlı eserinde yer alan ve kamu yönetimine ışık tutan sözleri okuyucularımızla paylaşmaya devam ediyoruz.

Başarının her şeyi örttüğü yanılgısı

Cenab Şahabettin’in şu cümlesi de oldukça düşündürücüdür: “Başarı en müessir leke sabunudur.” İnsanlar ve kurumlar başarılı oldukları dönemlerde hatalarının görülmediğini düşünebilir. Ekonomi iyi gidiyorsa kötü kararlar fark edilmeyebilir. Kurum başarılı görünüyorsa yöneticinin yanlış uygulamaları sorgulanmayabilir. Gelir artıyorsa harcamalardaki savurganlık dikkat çekmeyebilir.

Ancak başarı yanlışları doğru hâle getirmez. Sadece bir süreliğine görünmez hâle getirebilir. Kamu yönetiminde sürdürülebilir başarı, sonuç kadar yöntemin de doğru olmasını gerektirir. Çünkü günü kurtaran her yöntem kurumu geleceğe taşımaz. İşte bu yüzdendir ki kurumsallık ve sürdürülebilirlik istikra için vazgeçilmez unsurlardır.

Cezasız kalan hata zamanla kurala dönüşür

En çarpıcı sözlerden biri de şudur: “Cezasız kalan hatalar halk gözünde sevaba yaklaşır.” Kamu yönetiminde küçük görülen usulsüzlüklerin zamanla nasıl normalleştiğini bundan daha iyi anlatmak zordur.

İlkinde kimse ses çıkarmaz. İkincisinde emsal gösterilir. Üçüncüsünde alışkanlık olur. Sonunda yanlış, kurum kültürüne dönüşür. Su-i misal emsal olmaz denilse de su-i misallerin çoğu zaman sıçrama tahtasına dönüştüğüne şahit olursunuz.

Böylece insanlar: “Herkes yapıyor.” demeye başlar. Oysa hukuk devletinin en tehlikeli cümlelerinden biri budur. Bir yanlışın çok kişi tarafından yapılması onu doğru yapmaz. Bir usulsüzlüğün yıllarca sürmesi de onu teamül hâline getirmez. Aksine, yanlışın uzun süredir devam ediyor olması müdahale ihtiyacını artırır.

Devlet gemisini herkes farklı görür

Cenab Şahabettin siyasetin ve yönetimin en kadim gerçeklerinden birini şöyle anlatıyor: “Dünyanın her yerinde devlet gemisi onu idare edenlere pusulası düzgün, fakat teknesi çürük gelir ve bilakis muhaliflere teknesi sağlam, fakat pusulası bozuk görünür; doğruyu ancak olaylar söyler.”

İktidarda olan yönetimin yönünü doğru, şartları zor görmeye eğilimlidir.

Muhalefette olan ise şartların elverişli fakat yönetimin yanlış olduğunu düşünür.

Gerçek çoğu zaman iki anlatının da dışında olabilir. Bu nedenle sağlıklı kamu yönetimi kendisini yalnızca kendi hazırladığı raporlarla ölçmemelidir. Vatandaşın tecrübesine, bağımsız denetime, verilere ve sonuçlara bakmalıdır. Çünkü devlet yönetiminde en güvenilir hakem sloganlar değil istikrarlı ve kalıcı sonuçlardır.

Yeniliğin en büyük düşmanı her zaman eskilik değildir

“Her yenilik yabancıdır çevresi bunu ezmeye çalışır fakat yaşamaya layıksa ezilmez.” Kamu kurumlarında değişimin ne kadar zor olduğunu bilenler bu sözün değerini daha iyi anlayacaktır.

Yeni bir sistem önerildiğinde ilk tepki çoğu zaman: “Biz yıllardır böyle yapıyoruz.” olur.

Halbuki bir uygulamanın uzun zamandır yapılıyor olması onun doğru olduğunu göstermez. Kurumların kendilerini sürekli sorgulamaları gerekir.

Şu işi neden yapıyoruz?

Bu belge gerçekten gerekli mi?

Bu onay makamının fonksiyonu var mı?

Vatandaş niçin beş ayrı kapıya gönderiliyor?

Teknolojiyle bunu ortadan kaldırabilir miyiz?

Bürokrasinin geleceği daha fazla işlem üretmekte değil, gereksiz işlemleri ortadan kaldırabilmektedir.

Makam insanı büyütmez; insanın gerçek yüzünü ortaya çıkarır

Tiryaki Sözlerini okurken insanın zihninde şu düşünce oluşuyor: Aradan geçen yüz yıla yakın zamana rağmen teknoloji değişmiş, devlet teşkilatı değişmiş, memuriyet sistemi değişmiş; fakat insan tabiatı çok az değişmiş.

Makam hâlâ insanı cezbediyor. Güç hâlâ karakteri sınavdan geçiriyor. Liyakat hâlâ tartışılıyor. Yükselmek isteyenler hâlâ farklı yollar kullanıyor. Yönetici çevresindeki alkışlarla hâlâ yanılabiliyor ve yetenekli insanların önü kesildiğinde kurumlar hâlâ bunun bedelini ödüyor.

Belki de Cenab Şahabettin’in bütün bu sözlerinin ortak mesajı şudur: Makam insanı büyütmez; insanın gerçek büyüklüğünü veya küçüklüğünü görünür hâle getirir.

Bu nedenle bir kamu görevlisinin başarısını hangi makama ulaştığıyla değil, o makama nasıl ulaştığı, oradayken nasıl davrandığı ve ayrılırken arkasında ne bıraktığıyla ölçmek gerekir.

Son sözü yine Tiryaki Sözlerine bırakalım: “Yüksek tepelerde hem yılana hem kuşa rastlayabilirsin; fakat biri sürünerek, öteki uçarak yükselmiştir.”

Kamu yönetiminde mesele yüksek bir yere çıkmak değildir.

Asıl mesele, oraya hangi yoldan çıktığınız ve yukarıya çıktığınızda orada kalmak için neye dönüştüğünüzdür.

Birçok idarecinin bulunduğu makamlara çıkmak ve oralarda kalmak için neler yaptığına şahit olursunuz. Hatta çok yakinen tanıdığınız insanları tanımakta bile zorlanabilirsiniz. Devlet teşkilatı değişmiş, yönetim anlayışı dönüşmüş, mevzuat çoğalmış ve girift hale gelmiş, teknoloji kamu hizmetinin her alanına girmiş olsa da aradan geçen onca yıla rağmen bu sözlerin önemli bir kısmının bugün de bürokrasiye, makam hırsına, liyakate, yöneticiliğe ve insan tabiatına dair şaşırtıcı derecede canlı gözlemler içerdiğini görüyoruz. Demek ki imtihanın şekli ve yöntemi değişse de içeriği değişmiyor.