Faiz sebep, enflasyon sonuç!

Türkiye yaklaşık üç yıldır enflasyonla mücadeleyi büyük ölçüde yüksek faiz, kredi daralması ve iç talebin soğutulması üzerine kurulu bir programla yürütüyor. Neydi bize anlatılan hikaye; faiz yükselirse kredi talebi azalacak, tüketim ve yatırım yavaşlayacak, TL’ye talep artacak, kur istikrar kazanacak ve sonuçta enflasyon düşecekti.

Peki ne mi oldu bu üç yılın sonunda. Gelin birlikte bakalım.

Faiz giderleri TL bazında %782 kat, dolar bazında %213 arttı. Yetmedi dolar/tl kuru %183 arttı. O da yetmedi carry trade cenneti ülkemde hacmi 65 milyar dolar seviyesini aştı.

Yeter mi, yetmez.

Brent petrol 1,08 kat artarken vergi cenneti ülkemde benzin 6,1kat( %513), motorin 6,9 kat ( %590) arttı. Avrupanın incisi gönlümüzün birincisi Türkiyem’deki gıda enflasyonun dört nala koşmaya devam etti. Ve günün sonunda Haziran 2023’de %39 olan enflasyon Mayıs 2024’de %75 ile zirve yapıp bugün %31,5.

Dolayısıyla sorulması gereken soru “Faiz enflasyonu düşürüyor mu?” değil.

Asıl soru:

Yüksek faiz politikası uzadıkça, faiz enflasyonla mücadele eden bir araç olmaktan çıkıp bizzat enflasyonu besleyen mekanizmalardan birine dönüşüyor olabilir mi?

YÜKSEK FAİZ NEDEN ENFLASYON ÜRETEBİLİR?

Burada mevcut politikanın paradoksuyla karşılaşıyoruz.

Faiz oranları artırıldığında ilk aşamada tüketim talebini frenleyerek enflasyonu düşürücü bir etki çıkarsa da bu politikanın uzun süre çok yüksek seviyelerde sürdürülmesi yeni maliyet baskıları doğurdu. Başka bir deyişle faiz artışı başta vatandaşa “Ayağını yorganına göre uzat” dedi ve harcamayı bıçak gibi ketri. Plan tıkır tıkır işliyor sanıyorlar ama asıl film orada kopuyor haberleri yok.

Bizim sanayici peşin parayla çalışmaz; hammaddeyi borçla alır, malı satınca hesabı kapatır. Faizler yükselince borcun faturası da katlanır. 100 liralık gömleğin banka masrafı 5 liradan 15 liraya fırladığında, sanayici Hüsnü Bey “Aman enflasyon düşsün, bu 10 lirayı da cebimden karşılayayım” demez, hayır kurumu işletmiyor sonuçta. Banka Hüsnü Bey’e, Hüsnü Bey toptancıya, toptancı da etikete yüklenir. Sonuçta üreticinin önünde üç seçenek var: kârından vazgeçmek, üretimi azaltmak veya maliyeti satış fiyatına aktarmak. Siz olsanız ne yaparsınız?

İşin devlet tarafı da asgari ücretle kredi kartı asgarisi ödeyen vatandaşın haline benziyor. Bütçenin faiz faturası 2024’te 1,27 trilyon lirayken, 2026 hedefinde 2,74 trilyon liraya fırlamış durumda. Hazine hemen savunmaya geçip “Yahu hepsini bugünkü faizden bilmeyin, yarısı geçmişten kalan TÜFE’li borçların enflasyon farkı!” diyor; yani Türkçesi: “Bunu ben yapmadım, eski ben yaptı.

Faiz uzun süre tepede kalınca devletin borcu çevirme maliyeti de yukarı çıkıyor. Kasa tam takır olunca da Maliye mecburen en sevdiği oyunu başlatıyor. Zam ve yeni vergi yağmuru. Enflasyonu düşürsün diye yükseltilen faiz, dönüp dolaşıp köprü geçişine, akaryakıta ve harçlara biniyor; yangını söndürmeye gelen itfaiye alevlere benzin döküyor. Gerçi litresi 80 liraya dayanmışken itfaiyenin bile alevlere benzin dökecek bile lüksü kalmadı ya neyse.

ÜRETİCİ DEĞİL RANTİYER KAZANIYOR

Belki de mevcut programın en önemli yapısal problemi burada. Bir yatırımcının önünde iki seçenek olduğunu düşünelim.

Birinci seçenekte fabrika kuracak. Makine alacak, işçi çalıştıracak, enerji kullanacak, ihracat pazarı bulacak, vergi ödeyecek ve ticari risk üstlenecek. İkinci seçenekte parasını yüksek faizli finansal araçlarda değerlendirecek.

Risksiz veya düşük riskli finansal getiri yeterince yükseldiğinde yatırımcının kendisine sorması gereken soru çok basit.

“Bunca riske girip neden üretim yapayım?”

Bu nedenle uzun süreli yüksek reel faiz, yalnızca tüketimi kısmakla kalmıyor; yatırımın fırsat maliyetini de yükseltiyor.

Rantiyeci kesim yüksek faizle servetine servet katıp adeta şimşek hızıyla köşeyi dönerken, üreticinin ve reel sektörün kara hanesine yazılan bu tablonun faturası ise yine sanayicinin tepesine biniyor. Yani ekonomi giderek üretimden finansa, yatırımdan finansal getiriye, girişimciden rantiyeye doğru kaynak aktarmayı sürdürüyor.

FAİZ SEBEP, ENFLASYON SONUÇ MU?

Burada slogan düzeyindeki bir tartışmanın ötesine geçmek gerekiyor.

Faiz ⬆️ ➡️ kredi ⬇️ ➡️ talep ⬇️ ➡️ kur baskısı ⬇️ ➡️ enflasyon ⬇️

Ama aynı anda ters yönde çalışan kanallar da var.

Faiz ⬆️ ➡️ finansman maliyeti ⬆️ ➡️ üretim maliyeti ⬆️ ➡️fiyat ⬆️

Faiz ⬆️ ➡️ kamu borçlanma maliyeti ⬆️ ➡️ faiz giderleri ⬆️ ➡️ mali baskı ⬆️

Faiz ⬆️ ➡️ finansal yatırımın getirisi ⬆️ ➡️ reel yatırımın fırsat maliyeti ⬆️ ➡️ üretim kapasitesi ⬇️

Faiz ⬆️➡️ carry trade ⬆️ ➡️ kısa vadeli sermaye bağımlılığı ⬆️ ➡️ finansal kırılganlık ⬆️

İktisat politikasının gerçek meselesi bu kanallardan hangisinin hangi dönemde baskın olduğunu tespit etmek. Türkiye açısından tüm kanalların aynı anda çalışıyor olması ise asıl açmaza işaret ediyor. Bu da, artık politikanın da vadesinin dolduğunu gösteriyor. Ne yapmalı diye sorarsanız ilk olarak ekonomi yönetiminin yapması gereken pozisyonu kapatmak.

Bizde bıçağın keskinliği değil, tutanın niyeti kanatır.