İslam tarihine aşkla bağlı bir hoca: Mustafa Fayda

Bir akademisyeni, bir ilim adamını unutulmaz kılan şey, talebesine aktardığı bilginin kemiyetinden ziyade o bilgiyi aktarma keyfiyetidir; bilgiyi aktarırken muhatabına asıl olarak ruh ve duyguyu, aşk ve enerjiyi transfer etmesidir. Verilen bilgiler unutulur; ama aktarılan duygular unutulmaz. Zihne hitap eden bilgiler zamanla silinip gider; lakin kalbe işlenen ve aşılanan duygular asla silinmez. İşte bu müstesna hocalardan biri, Konya’nın manevî büyüklerinden Hacıveyiszade Mustafa Efendi’nin torunu olan Prof. Dr. Mustafa Fayda Hoca’dır. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde 1996’da kendisinden iki dönem İslam Tarihi dersini aldığım muhterem Mustafa Fayda Hocam, bendenizde verdiği bilgilerden ziyade aşıladığı ruh ve duyguyla kalıcı izler bırakmıştır.

Onun yazımızın başlığında ifade edildiği gibi “İslam tarihine aşkla bağlı bir hoca” olmasının iki veçhesi vardır. Biri, bir akademik saha olarak İslam tarihine olan ilgisi; diğeri de İslam tarihindeki büyüklere olan sevgisi. Türkiye’de akademik bir ilim dalı olarak İslam tarihi disiplininin öncülerinin ve kurucu duayenlerinden olan Mustafa Hocamız, şüphesiz çok sayıdaki akademik çalışmasıyla alanına ciddi katkılar sunmuştur. Ancak onu, talebeleri nezdinde unutulmaz kılan, akademik derinliğinden ziyade başta siyer olmak üzere İslam tarihine aşk derecesindeki sevgisi, bağlılığı ve bu sevgiyi büyük bir heyecan ve yüksek bir enerjiyle derslerinde aktarmasıdır.

Hoca, tam bir siyer aşığıdır ve İslam tarihine meftun bir insandır. Bu aşkı ve meftunluğu, derslerine öyle sirayet ederdi ki bizler, o derin aşkın ve yüksek enerjinin çekimine kapılır ve dersin nasıl geçtiğini anlamazdık. O, defalarca anlattığı bir bilgiyi anlatırken, sanki o bilgiyi yeni öğrenmiş ve o öğrenmenin heyecanını üzerinden atamamış birisi gibi anlatırdı. Anlatırken gözleri ışıl ışıl olur, jest ve mimikleriyle anlattığı olayı yaşardı âdeta.

Mustafa Hoca, siyerden ve İslam tarihinden bahsederken, “dışarıdan biri” gibi anlatmaz, tamamen kendisini o tarihin bir parçası olarak görür ve “içeriden biri” olarak kendi öz tarihini anlatır gibi anlatırdı. Tarafsız bir gözlemci veya nesnel bir araştırmacı edasıyla değil; o kutlu zincirin günümüzdeki bir halkası gibi anlatırdı. Başta hulefa-i raşidin olmak üzere sahâbîlerden bahsederken âdeta kendi aile büyüklerinden, öz dedelerinden bahseden bir evlat hürmetiyle konuşurdu. Sahâbe-i kiramdan bahsederken hürmet dilini asla ihmal etmez, “Ömer Efendimiz, Ali Efendimiz” şeklinde zikrederdi onların isimlerini. Efendimiz’den (sav) bahsederken içindeki muhabbet dışına vurur, kelimeler edebe bürünür, mimikler başka bir hâl alırdı.

Mustafa Hoca’nın bu aşkı, sadece İslam tarihinin büyük şahsiyetleriyle sınırlı değildi; İslam tarihinin klasik kaynaklarına da çok derin bir tutkusu vardı. Siyer kaynaklarından bahsederken, “Leyla’sından bahseden Mecnun” gibiydi âdeta. Onun klasik kaynaklara olan bu derin sevgisi, bizi etkilemiş ve klasik kaynakları okumaya yönelik ciddi bir merak ve ilgi uyandırmıştır. Şahsen benim klasik kitaplara ilgimin artmasında hocanın önemli bir yeri vardır. Öyle ki aradan otuz yıl geçmiş olmasına rağmen ne zaman elime bir klasik siyer kaynağı alsam, hafızamda Mustafa Hocamın o parıltılı gözleri ve heyecanlı sözleri canlanır.

Bu aşk ve ruh aktarımı, bir öğrencinin ilme ilgisini ve sevgisini artıracak en büyük kıvılcımdır. Nitekim hocamızdan ders aldığım günlerde onun siyeri sevdirmesi sayesinde Muhammed Hamidullah Hoca’nın İslam Peygamberi’ni İlahiyat 1. Sınıf öğrencisiyken okumuştum. Sonradan da aynı kitabı iki kere daha okudum. Asım Köksal Hoca’nın hacimli İslam Tarihi’ni yine hocanın siyeri sevdirmesi sayesinde büyük bir merakla okudum. Lisans mezuniyetinden yıllar sonra “Kur’an Kıssalarını Siret Bağlamında Okumak” isimli kitabımı yazarken İbn İshak, İbn Hişam, İbn Sa’d, Vâkıdî ve Belâzurî gibi siyer müelliflerinin eserlerini okudum. Bilemiyorum; belki de bu kitapları okumak, içimde bir ukde olarak kalmıştı ve onları baştan sona okumak için bir vesile arıyordum, o sebeple böyle bir eser yazmayı seçmiş olabilirim. Hoca, siyer kaynaklarını fakire nasıl sevdirmişse artık, yıllar geçse de bir kitap yazma bahanesiyle onları okutturmuş! Şunun altını bir eğitimci olarak çizmek isterim ki, bize siyer okuma sevgisini kazandıran şey, kuru müfredat bilgileri değil, hocamızın heyecanı ve aşkıydı. Zira hocalık denilen kutsal meslek, yalnızca zihinsel bir aktarımdan ibaret değildir. Asıl hocalık, ruh ve enerji aktarımıdır; bir fikre ve ideale gönül verme hâlinin sirayet etmesidir; çünkü hâl kendiliğinden ve doğrudan sirayet edici bir şeydir.

Mustafa Hocam, severek elde edilen bilginin bir enerji olduğunu ve bu enerjinin muhabbet ve samimiyetle karşı tarafa akacağını bize göstermiştir. Onun derslerinde biz sadece siyer ve tarih öğrenmedik; bir idealin peşinden nasıl aşkla koşulacağını, bir ilme nasıl ömür adanacağını, bir mesleğe nasıl bitmeyen bir heyecanla bağlanılacağını görmüş olduk.

Hocanın bu yönü, sadece onun aktif akademisyenlik yıllarıyla sınırlı kalmadı. Bugün dahi ilerlemiş yaşına rağmen ne zaman kendisiyle telefonla görüşsem aynı çocuksu ve asil heyecana tanık oluyorum. Yaşına, birikimine ve emekliliğine bakmaksızın, yeni bir bilgi edindiğinde, yeni basılmış bir kitabı okuduğunda ya da bir ayrıntıyı keşfettiğinde bunu telefonda öyle bir coşku ve heyecanla paylaşır ki fakir kendimi yıllar evvel hocanın Marmara İlahiyat’taki derslerinden birinde gibi hissederim.

Hayatın akışı içinde insan, pek çok kişiyle tanışır, pek çok hocadan ders alır. Lakin bazıları sizde çok özel tesirler ve izler bırakır. Mustafa Hocamdan ders almış olmak, onun o coşkun enerjisinden hissedar olmak, Resûl-i Ekrem’e (sav), sahâbe-i güzin efendilerimize, asr-ı saadete ve İslam tarihine onun sevdalı gözleriyle bakmayı öğrenebilmek, benim akademik ve fikrî hayatımda önemli bir mevkiye sahip olmuştur.

O, ülkemizde İslam tarihçiliğinin abidelerinden olan çok önemli bir akademisyendir. Fakat biz talebelerinin dünyasında her şeyden öte, tarihine aşık, Peygamber’ine sevdalı, tarihinin büyüklerine hürmetkâr, talebesine karşı müşfik ve ilme susamışlığı hiç dinmeyen bir gönül insanıdır.

Bendeniz, muhterem hocamıza talebe olmakla kendimi bahtiyar hissediyorum. Onun zikredilen meziyetlerinde, bizler ve yeni nesiller için öğrenecek çok şey olduğunu düşünüyorum. İslam tarihine ömrünü adayan, binlerce talebenin kalbine Peygamber sevdasını ve siyer sevgisini aşılayan kıymetli hocamız Prof. Dr. Mustafa Fayda’ya Yüce Mevlâ’dan hayırlı ve sağlıklı bir uzun ömür ihsan etmesini niyaz ediyorum.

Not: Hocamız hakkında detaylı bilgi edinmek isteyenler, TDV Yayınları tarafından 2023’te basılan “İslâm Tarihçiliğine Adanan Altın Bir Ömür: Prof. Dr. Mustafa Fayda” isimli esere ve İFAV Yayınları tarafından 2026’da basılan üç ciltlik “İslam Tarihçiliğinde Bir Ulu Çınar: Mustafa Fayda” isimli esere bakabilirler.