Sorunların çok yönlü ve katmanlı yapısı

Herhangi bir alanda ele aldığımız sorun, nadiren hatta ender olarak sadece o alanla ilgilidir. Biz bir sorunu genellikle ve olması gerektiği gibi sadece ilgilendiğimiz açıdan ele alırız. Oysa sorunlar hem çok yönlü hem de katmanlı bir yapıya bir sahiptir. Mesela uyuşturucu kullanımının yaygınlaşmasını bir sorun olarak ele aldığımızı düşünelim. Uyuşturucu kullanımı, haram olması bakımından bir ilahiyatçının, bağımlılık yapması bakımından psikoloğun, bedende yol açtığı hastalıklar bakımından tabibin, uluslararası büyük bir ticaret ağının parçası olması bakımından ekonomistin, suç olması bakımından hukukçunun, yol açtığı toplumsal sorunlar bakımından sosyoloğun, toplumun geçmişten intikal eden ilişkiler ağında yol açtığı dönüşümler ve tarihsel kırılmalar bakımından bir yakın dönem tarihçisinin vs. sorunudur. Bunlar aynı hadisenin birbiriyle ilişkili ama birbirine indirgenemeyen farklı yönleridir. Bu yönlerin her biri de belirli bir alan içinde farklı yönlere sahiptir. Uyuşturucu kullanımının yol açtığı hastalıklar genel olarak tabibin sorunu olsa da hem tıbbın kendi bünyesinde hem de yardım aldığı disiplinler bünyesinde muhtelif dalların iş birliğini gerektiren bir sorundur.

Yukarıda söylenenler, bir sorunun çok yönlü oluşuyla ilgilidir. Bir de her bir sorunun ihtiva ettiği katmanlar vardır. Aynı disiplin içinde kalarak hem sorunun hem de buna bağlı olarak çözümün derinleştirilmesi mümkündür hatta çoğu zaman böyle olur. Aynı örnek üzerinden ilerleyecek olursak; uyuşturucu bağımlılığı tıbbın psikiyatri bölümü, psikoloji ve sosyolojinin iş birliğiyle ele alınan bir sorundur. Fakat mesela psikoloji bu bağımlılığı ele aldığında yalınkat bir durum olarak almaz. Bağımlılığın oluşum aşamalarını, bu aşamaların başka unsurlarla ilişkilerini, sorununun diğer sorunlarla ilişkisinin ortaya çıkardığı yeni durumları, bağımlılık aşamaları arasındaki geçişleri mümkün ve zorunlu kılan süreçleri, bağımlığı yenmek için ihtiyaç duyulan stratejileri ve benim aklıma gelmeyecek bir yığın unsuru dikkate alır. Tahlil derinleştikçe genellikle katmanlar artar. Farklı katmanların farkına varmak, araştırmanın motivasyonunda hayati rol oynar. Kuşkusuz bu, bir dönemdeki araştırmacılar için ucu mutlak olarak açık bir süreç değildir. Yani kendinde açık olabilir ama fiilî araştırmalar ister isabetli ister isabetsiz olsun doyuma ulaşır. Ama doyum ne yönleri tüketir ne de katmanları tüketir.

Güncellik sorunundan buralara gelmiştik. Şimdi soruyu bu açıklamaları dikkate alarak kısaca cevaplayabiliriz: Geniş anlamıyla içinde bulunduğumuz şartlarla ilgisi olan tüm sorunlar günceldir. Nitekim önceki yazıda saydığımız sorunların tamamı da güncel sorunlardır. Yani bir ülkede bilim ve teknolojinin dışa bağımlılığı güncel bir sorun olduğu gibi o ülkenin fikri, siyasi ve iktisadi tarihini araştırma ve yorumlama sorunları da günceldir. İnsanlar zaten genel olarak kendilerini ilgilendiren yahut ilgilendirdiğini düşündükleri sorunları ele almaya meylederler. Bu durum, ehem-mühim sıralaması olmadığı anlamına gelmediği gibi güncel sorunların mevki ve meslek gruplarına dağılmadığı anlamına da gelmez. Demiryolu işletmeleri müdürü için güncel sorun, tabii ki Aristoteles, İbn Sînâ veya Kant felsefesinin bizim için ne anlam ifade ettiği olamaz. Yanlış anlaşılmasın, demiryolu işletmesi müdürünün kendisini ve içinde yaşadığı toplumu tarihsel derinliğiyle kavramak isteyen bir şahıs için söz konusu felsefeler günceldir ama demiryolu müdürü olarak onun ilgilenmesi gereken başka sorunlar vardır. Bir genel kurmay başkanı marangozluğa meraklı olabilir ve marangozlukla ilgili bilgi ve maharetler genel kurmay başkanı olarak değil, şahsi merakları açısından onun için güncel olabilir. Yine güncel meselelerin hepsi aynı konumda olamaz. Bazı meseleler ivedilik arz eder ve zaman kaybetmeden çözüme kavuşturulması gerekir. Bu kabil meseleler, zorunlu olarak diğer meselelerin önüne geçer. Dolayısıyla bir sorun bizi ilgilendirdiği ölçüde ve ilgilendirdiği yönden günceldir. Kendimizle ilişkisini kuramadığımız bir mesele güncellik değeri de taşımaz.

Evet, kendimizle ilişkisini kurduğumuz her şey hakiki anlamda sorun olmayabilir. Zira insanın sahte sorunlar ve sahte çözümler ihdas etme özelliği vardır. Nitekim İslam düşüncesi hakkındaki konuşmaların güncel olmadığını düşünenlerin bir kısmı aslında böyle bir tehlikeyi dile getirme amacındalar. Fakat bu tespiti yapanlar, çağdaş İslam düşüncesinin son yüzyıldaki gündemiyle ilgili bir altlık oluşturmadıklarından neyin sahte neyin hakiki olduğu hususunda ayık bir kalbe sahip değiller. Bu bakımdan meseleyi doğru kavramak için genelde İslam coğrafyasındaki özelde de Türkiye’deki düşünce hareketlerinin bir muhasebesini yapmak gerekir. En azından “çağdaş İslam düşüncesi” terkibi, muhtevası ve münderecatıyla ilgili bir tartışma yapmalıyız. Böylece eleştirilerin makul veya mazur gerekçelerini de görme imkânı bulabiliriz. Fakat bunun öncesinde geçen yazıda dile getirdiğim “anlaşılırlık” eleştirisini kısaca ele alacağım.