Beyaz deri kompleksi

Karayip adalarında, sömürge toplumunda doğan Frantz Ömer Fanon (1925-1961)''un kitaplarını okumalısınız. Sömürgecilik, kolonizasyon ve bunların insanda yarattığı psikolojik etkiler üzerine dünyada sayılı düşünürlerden biridir. Fanon, özellikle Cezayir bağımsızlık mücadelesinde yaptığı araştırmalar ve faaliyetlerle bilinir. En ünlü eseri "Yeryüzünün Lanetlileri" (1961) kitabıdır ve bu sayede çok uzun yıllar sömürge karşıtı hareketlerin ilham kaynağı olmuştur.

Fanon"un bir başka kitabı "Siyah Deri, Beyaz Maskeler" adını taşır ve bence sömürgeciliğin yarattığı derin kompleks ve bozuk psikolojiyi daha iyi anlatan başka bir eser yoktur. Derisi siyah olup da beyaz maske takan insanların hikayesini anlatır.

Beyaz derili olma tutkusu

Çoğu kolonizasyon etkisinde kalmış toplumlarda nedense düşmana olan hayranlık ve benzeme beni hep şaşırtmıştır. Japonlar ülkelerine atom bombası atan Amerikalılara hayrandır. İngilizlerin sömürmediği (başta Hindistan) ve hala ilişkilerinin iyi olmadığı ülke yok gibidir. Fas, Tunus, Cezayir Fransız sömürgesi oldular, bağımsızlık mücadelesinde çok insan kaybettiler ama şimdi bu ülkelerde Fransızca resmi dillerden biri ve Fransa hala en imtiyazlı ülkedir. Katliamların yaşandığı Ruanda, Kongo, Angola gibi yüzlerce ülkenin olduğu Afrika"yı artık anlatmama gerek yok sanırım.

Neden insan düşmanına benzemek isteyebilir? Benim en çok merak ettiğim sorulardan biridir.

Bu sorunun cevabını ararken Fanon"un anlatmak istediği ve benim de sizinle paylaşmak istediğim konu, beyaz derili olma tutkusudur. Siyahların beyazlaşma tutkusunun en dramatik örneği ünlü şarkıcı Michael Jackson"dır (1958-2009) sanırım. Fiziksel olarak derisini beyazlatmak ve vücut organlarını beyaz insanlara benzemek için yaptırdığı ameliyatların sonucu çok trajik oldu. Michael Jakson ne siyah, ne beyaz olabildi sonunda. Ameliyatların ardından görüntüsü oldukça ürkütücüydü. Bunun yarattığı derin psikolojik bunalımlardan da kurtulamadı.

"Michael Jakson kompleksi" sonraları sosyoloji yazılarından sıkça görüldü. "Zenci" olmayı reddeden ve beyazlaşmak isteyen bir siyah deriliden daha bahtsız kimse olmaz sanırım. Aslında Fanon"un 1950"lerde üzerinde durduğu bu konuyu, kanaatimce günümüzde yeniden tartışmakta fayda var.

Fanon, her ne kadar fiziksel renk farklılığından yola çıkarak bir psikanaliz yapmışsa da biz, duygusal ve kültürel farklılıklardan yola çıkarak bir değerlendirme yapmalıyız. Özellikle Müslüman ülkelerde, dindarların yaşadığı "beyaz deri kompleksini" tartışmalıyız. Mesela Filistin"de Ramallah hükümeti polislerinin silahlarını neden en azılı düşman gördükleri İsrail askerleri gibi boyunlarına astığını düşünmeliyiz. Suudi Arabistan"da zengin ailelerin evlerinde birbiriyle İngilizce konuşmaya çalıştığını biliyor muydunuz?

Daha yakına gelelim. Türkiye"de beyaz deri kompleksini kimler yaşıyor? Tanzimat döneminden beri modernleşme/Batılılaşma karmaşasının sonucunda Batı''yı yücelten ve kendimizi aşağılayan bir kitle oluşturmayı başardık. Yani Batılı "beyaz adama" karşı "yerli zenciler" ikilemini yüzyıldan fazladır yaşıyoruz. Ancak Batılılaşmaya/beyazlaşmaya çalışan yerli Michael Jaksonlar sürekli ameliyat olup ruh ve beden değiştirmeye çalışsa da, hiç bir kopya aslı gibi olmaz kuralını aşamadılar sonunda.

Merceği biraz daha yakınlaştırıp bir tartışma alanı açalım. Türkiye"de sadece Batılılaşmak isteyenlerde mi beyaz deri kompleksi var? Bence hayır. Kestirmeden giderek yazayım, Türkiye"de iki kesimde bu sorun çok derin ama fazla yüzeye çıkmadan yaşanıyor: Biri Kürtler, diğeri şehirli muhafazakarlar. Her iki kesim de uzun yıllar dışlanmış ve öteki olmaya itilmiş sosyal gruplar olarak beyaz deri kompleksi yaşıyor. Aslında iki kesimin kanaat önderlerinde bir "beyaz Türk" kompleksi var da diyebiliriz. Buna çok örnek verebilirim ama konu kişiselleşir o zaman.

İlginç değil mi? İçimizden bazıları bir zamanlar ülkemizi işgal eden Batılılar gibi olmaya çalışıyor ki biz bunlara "Beyaz Türk" diyoruz. Bazılarımız da kendilerine zulmettiğine inandığı ve çok eleştirdiği bu Beyaz Türkler gibi olmaya çalışıyor. Aslında Kürtler ve şehirli muhafazakarlar CHP kökenli "Beyaz Türklerin" uzun yıllar zulmünü yaşamış kesimlerdi. Gördüğünüz gibi daha önce sorduğum soruya geri döndük: İnsan kendisine zulmeden düşmanına niye benzemek ister? Cevabı bulmaya çalışıyorum.