Akıl değişirse akış değişir

Yeni bir para çıkarmalıyız. Adı-sanı değişmeyecek. Gene TL olacak. Ama bu TL, ne zayıf TL olacak ne de güçlü TL olacak. Bunlar para değil göstergedir, beklenen işlevi görmez.

Yeni bir adı değil, yeni bir sıfatı olacak TL’nin; “itibarlı TL.” Politikanın ürettiği jeoekonomiye paralel yeni bir para sözleşmesi yapılacak. TL kur ekranından, reel ekonomiye inecek.

İtibarlı TL, itibarlı ordunun, itibarlı tarımın, itibarlı turizmin, itibarlı sanayinin, itibarlı hizmetlerin ve itibarlı finansın ve itibarlı toplumun fiyat ölçüsü, takas birimi ve servet biriktirme araçlarına erişim enstrümanı olacak.

Bu fonksiyonu değişen bir paradır. Servet biriktirme yükünü üzerine almaz. Transfer eder. İzah edeceğim ama baştan başlayayım.

TL zaten fiyat ölçüsü ve takas birimidir, diyebilirsiniz. Döviz cinsi sözleşme yasağı var, diyebilirsiniz. Ama piyasada fiyatların dolar cinsinden karşılaştırıldığı gerçeğini değiştiremezsiniz. Fiyatı TL cinsinden hatırlayamadığımızı göz ardı edemezsiniz.

Türkiye’nin TL cinsinden fiyat kıyası kayboldu. Neye niçin ne kadar ödediğimizi ve ödeyeceğimizi bilmiyoruz. Hafızamız silindi. Doğru fiyatı ödeyip ödemediğimizi anlamak için yurtdışı fiyatlarla mukayese ediyoruz. Yurtdışı fiyatlara tam hâkim olan gurbetçilerimiz, “Türkiye Euro’ya mı geçecek?” diye sorarken fiyatın içeride ve TL cinsinden yapılmadığını izhar ediyorlardı.

Edirne pazarlarına Bulgarlar akıp gelmiyorsa hele; Türkiye’nin TL’yi bırakıp başka şeye geçtiği zaten anlaşılır. Devletin artış narhı koyduğu sektörlerde dahi fiyat deliniyor.

Çünkü TL görünür değil. Dijit olarak bankaya giriyor bankadan çıkıyor. En yüksek banknot satın alma kapasitesi göstermiyor. 500, 1000, 2000, 5000 banknotlar basılıp TL’nin değerli bir kâğıt olduğunu davranışsal olarak yeniden göstermemiz gerekiyor. Esnafın bozarken zorlanacağı para lazım bize. Banknot basmayarak kayıt içi ekonomiye geçilmez.

Banknot tali mesele fakat. Asıl mesele TL ile nakit işlem yapanlara gayrimeşru muamelesi yapılırken Euro ile dolar ile piyasada işlem yapanlara veli muamelesi-nimet muamelesi yapılması. Bizzat ekonomi yönetimi tarafından. Birisi nakit ile işlem yapıyorsa kesin kayıtdışıdır, kara para aklıyordur, bir iş çeviriyordur. En kayıtiçi şey olan IBAN transferi dahi hedefe konmadı mı memlekette?

Bir sıfır eklemezsek iki sıfır ekleyeceğiz. Dijitalleşmeden bir vazgeçiş de değil, dijitalleşmeye hazırlık benim önerim.

Gelelim servet kısmına. Normalde para servet biriktirme aracıdır. İtibarlı TL ise gerçek servet araçlarına erişim veren bir raydır. Zaten bunu başarabildiğinden paraya servet biriktirme aracı fonksiyonu yüklenmiştir. Yani para servete giden ray olduğunda biriktirme aracı niteliğini kazanır.

Ee, yüksek faiz bu fonksiyonu icra etmiyor mu, diye sorulacak.

Etmiyor. Yüksek faizli para kendini aşındıran bir göstergeden başka şey değildir. Bir gösterge yüksek faiz veriyorsa asıl servetten alıkoyuyordur. Para mevduatta çoğalırken fiyatta, üretimde, imalatta kayboluyordur. Bir ülkede “en çok mevduat kazandırdı” haberi yapılıyorsa ortada kazanç değil, büyük bir kayıp vardır. Mevduatın TL’sine değil, mevzuatın TL’sine geçmeliyiz ki ekonomik adalet kurulsun. TL gecelik ilişkinlerin kaçışa hazır servetinin durağı değil, üreten servete geçişin anahtarı olmalıdır.

Servetimiz iş olacak, mal olacak, mülk olacak. Üretken varlıklar olacak. Kazancımız da buradan olacak. İtibarlı TL’miz bize bu varlıkların sahipliğini verecek ve bu kazancın alternatiflerinin hayıflanma ağıtı olacak. Tıpkı Rahmi Koç’un önüne gelen bereketli işleri tepmekle geçen hayat hikayesini sürekli anlatıp hayıflandığı gibi.

İş ve küme ortaklıkları vergiden muaf olacak. Kümeler ölçek yapacak. Yeni girişimler 5 yıl vergiden muaf olacak. Akademisyenlerin projeleri, AR-GE çalışmaları işe dönüşürse vergiden muaf olacak. Devlet de projelere ayni/nakdi/akdi ortak olacak. Devlet girişime omuz verecek, girişimcinin bilançosuna değil.

Yapay zekâ geliyor. İstihdam dar anlamıyla (işgücü istihdamı) tartışma konusu olacak. Hal böyleyken kim emekten vergi alabileceğini hayal edebilir ki? Bugünkü vergiler yarına yatırım olmalı. Sermaye, rant, dijital değer ve otomasyon kazançlarını vergilendirmek için zemin oluşturulmalı.

Yatırımımız değil, tasarrufumuz altın olacak. Ama altın sistemde olacak. Sistemde olacak derken sistemde kaydı olacak. Çeşitli saklama alternatifleri geliştirilecek. Kuyumcular teminat mektubu vererek sisteme girecek. Altın tasarruflarına mektup limitleri kadar saklama hizmeti verebilecekler. Evdeki ziynetler dahil, şartları belirlenip güvence ve kayıt altına alınacak. Darphane bir saklama bankası olacak.

Dünya mutlaka yeni bir para sistemine geçecek. Biz ortak saklama, sigorta, kayıt, denetim ve teminat standartlarının altyapısını böylece önden hazırlayalım.

Bu varlıklar merkezin rezervine dahil edilecek. İtibarlı TL, ihtiyatlı toplumla çelişmeyecek, çekişmeyecek. İtibarını toplumun tasarruf alışkanlıklarıyla bir adım öne çıkaracak.

Dış alemle işlem yapanlar dışında döviz varlık tutulmasının kriterleri belirlenecek. Gereklilik ve tercih üstünlüğü kurulacak. Hatta işlem vergisi kaldırılacak, kur makası kapatılacak. TL tutmak, TL ile fiyatlamak ve TL üzerinden üretken varlığa sahip olmak rasyonelleştirilecek. Para politikası alkış için değil, jeoekonomik bağlamımızda TL’nin kullanım alanı genişletmek için çalışacak.

Türkiye dünyadaki her değerli masadaki varlığıyla kurduğu jeoekonomik bağlamın karşılığını alacak. TL’nin jeofinansını kuracağız.

Akıl değişmeli… Yanlış politikaların bedelini ödeyen toplum, doğru politikaların ekonomik karşılığını artık sorguluyor. Toplum, Türkiye’nin devletler muvazenesinde özgül ağırlığı, yani itibarı, artarken ekonomisinde de bu karşılığı almayı bekliyor. Siyaset de buna göre değişmeli. Eski Türkiye’nin temsilcilerine yer kalmadığı ilk seçimde anlaşılacaktır.

Eski aklın ekonomi yönetiminin bir karşılığı da kalmadı. Eski akıl yeni bir akış doğurmadı. Daha fazla makro ihtiyati, daha yüksek faiz, günboyu kur ekranı değil çare.

Akıl değişince akış da değişecek. Akıl değişince Türkiye’nin değerleri belirleyici olacak.

Sonraki yazıda itibarlı TL’nin mimarisini yazacağım.