Şeyh Galib’in şiir ufku: Hakikat ehli işaretlerde oyalanmaz

“Bizim edebiyatımız neydi?” sorusuna cevap ararken, üzerinde özellikle durduğumuz hususlardan biri şuydu:

Müslüman şair, eşyayı anlatmak için değil, eşyanın içindeki hakikati göstermek için konuşur. Bu sebeple onun şiiri tasvirden çok işarete, benzetmeden çok te’vîle, hayalden çok temaşaya dayanır. Klasik şiirimizin yüz, göz, dudak, zülüf, ben, gül, bülbül, şarap, meyhane… gibi mazmunları da bu yüzden yalnız estetik unsurlar değildir; onlar, görünenden görünmeyene geçişi sağlayan metafizik işaretlerdir.

Ve yine demiştik ki, bu hususları en açık biçimde nazariyata döken metinlerden biri Mahmûd-ı Şebüsterî›nin Gülşen-i Râz›ıdır. Şebüsterî›ye “Hakikat ehli neden sürekli gözden, dudaktan, zülften ve yüzden söz eder?” diye sorulduğunda verdiği cevap, klasik şiirimizin de poetikasını kurar:

“Her ne görüyorsan bu kâinatta ayân beyân,

O cihan güneşinin bir aksi bil onu hemân.”

Böylece net olarak ortaya çıkan şudur ki, “bizim” şairlerimizin gördüğü göz değildir, gözde görünen tecellîdir. Dudak değildir, hayat veren kelâmdır. Zülüf değildir, kesretin görünüşüdür. Ben değildir, vahdet noktasıdır. Dolayısıyla sûfî şair mecaz üretmez; zaten mecaz olan âlemi okur.

Tarz-ı kadim şiirimizde hangi şairimize uğrasak onun da bu damarı işlediğini görürüz. Örneğin Şeyh Galib’in “iltifat” redifli gazeli söz konusu poetikaya yetkin bir örnek oluşturmasının yanı sıra, daha ilk beytinde şairinin kendi şiir istikametini / ufkunu ifşa etmesi bakımından da önemlidir:

“Aşk-ı bâlâ-rev ruh-ı dildâra etmez iltifât.

Ol hümâ-yı lâ-mekân gülzâra etmez iltifât.”

Buradaki ilk şaşırtıcı husus şudur: Hakikî aşk sevgilinin yüzüne bile iltifat etmez, çünkü yüz de bir işarettir. Hakikî aşk işarette durmaz, işaret edilen hakikate yönelir. «Ol hümâ-yı lâ-mekân gülzâra etmez iltifât.” mısraı aynı fikri başka bir sembolle tekrar eder: Lâ-mekân hümâsı artık bahçelerde dolaşmaz. Çünkü onun yurdu artık mekân değildir. Burada “bahçe”, “yüz” ve “gül” aynı düzlemde durur. Şebüsterî›nin diliyle söyleyecek olursak bunların tamamı “o cihan güneşinin aksı”dır.

Gazelin üçüncü beytinde bu metafizik daha da belirginleşir. Zira ilk bakışta paradoks gibi duran “Deyr-i aşkın büt-perestânı heme Hak bîndir.” ifadesi, İbn Arabî metafiziğinin şiirdeki en yoğun ifadelerinden biridir. Hakikati gören kişi artık putu put olarak görmez. Onun gördüğü, putta görünen ilâhî isimlerin tecellîsidir. Dolayısıyla burada mesele put değildir. Mesele bakıştır. Şebüsterî›nin “putların yüzü ve zülfü” dediği şey tam da budur.

Gazelin devamında gül bahçesi bütünüyle “tecellî-zâr” olarak nitelenir. Artık güzellik bahçesinde bulunan hiçbir şey bağımsız bir varlık değildir. Hepsi aynı nurun farklı görünüşleridir. Çiy tanesinin güneşe iltifat etmemesi de bundandır. Çünkü onda görünen ışık zaten güneşin ışığıdır. “İsa mazmunu”na geldiğimizde de aynı düşünce devam eder. Hayat veren dudak, ölüleri dirilten nefes ve İsa birbirine bağlanır. Şair artık dudaktan söz etmez. Dudağın temsil ettiği ihyâ kudretinden söz eder. Böylece gazelin bütün sembolleri aynı merkeze bağlanır.

Gazelin en dikkat çekici mısraı ise şudur: “Merd-i vahdet subha-i zünnâra etmez iltifât.” Tesbih de zünnar da burada dinlerin zahirî alametleridir. Vahdet eri bunlara karşı değildir. Fakat hakikati bunlarda aramaz. Çünkü hakikat sembollerin kendisi değil, onların gösterdiği hakikattir. Şeyh Gâlib, Şebüsterî›nin sürekli tekrar ettiği teşbih-tenzih dengesini burada şiir diliyle kurmuştur.

Gazelin son beytinde ise bütün semboller yeniden kişisel bir duaya dönüşür. Gamze artık sevgilinin bakışı değildir, ilâhî cezbedir. Şair kendisini ona bırakır. Böylece gazel başladığı yere döner. Aşk yine sevgiliyi değil, sevgilinin ardındaki hakikati aramaktır.

Buradan şu sonuca ulaşabiliriz: Tarz-ı kadim şiirimizin mazmunları, modern edebiyat teorilerinin iddia ettiği gibi, hayal gücünün süsleri değildir. Onlar, metafizik bir nazarın söz hâline gelmiş şekilleridir.

Şebüsterî›nin Gülşen-i Râz’ında nazarî olarak açıkladığı sistem, Şeyh Gâlib’in gazelinde artık estetik bir organizmaya dönüşmüştür. Bu sebeple Şebüsterî›nin metni bir poetika, Şeyh Gâlib’in gazeli ise o poetikanın yaşayan örneğidir.

Dolayısıyla klasik şiirimizi anlamak isteyen biri önce mazmun sözlüklerine değil, Şebüsterî›nin şu cümlesine dönmelidir: “Bu mânâların tefsirini yapar ancak gönül ehli; / onu tâbir ederken zikrederler bir benzerini.”

Çünkü İslam şiirinde mecaz, hakikatin alternatifi değildir, hakikate açılan kapıdır ve hakikat kendi ifadesine en uygun işaretlerle “açılmayı” hak eder.

Ancak hakikat ehli bu işaretlerde de fazla oyalanmaz, işaretlerin gösterdiği hakikati temaşa eder.