Vahiyden medeniyete: Kutlu sanat

İslam sanatı sûreti ortadan kaldırmaz; onu kendi ontolojik yerine yerleştirir. Çünkü temsil edilemeyecek olan Allah’tır; temsil edilen ise yaratılmış âlemdir. Bu bakımdan İslam sanatının gayesi, görünür dünyaya ilâhlık veya mutlaklık atfetmek değil, görünür olanın ardındaki tevhidî düzeni sezdirmektir.

Onun İslam sanatına atfettiği objektiflik de bu anlayıştan doğar. İslam sanatı, ferdî heyecanların sınırsız dışavurumunu amaçlamadığı gibi, mekanik bir rasyonalizme de indirgenemez. Burada akıl, modern anlamda kendi kendine hükmeden bağımsız bir yeti değil; vahyin gösterdiği hakikati kavramaya elverişli bir meleke olarak anlaşılır. Sanatın ölçüsü bireysel psikoloji değil, eşyanın hakikatidir. Bu nedenle Müslüman sanatkârın soyutlaması, modern soyut sanatın yaptığı gibi bilinçaltından yükselen dürtüleri serbest bırakmaya değil, çokluk içinde Birliği görünür kılmaya mahsustur.

Burckhardt’ın İslam sanatı hakkındaki değerlendirmesi, böylece tasvir yasağını açıklamanın çok ötesine geçer. Ona göre sanatın gayesi, eşyayı yeniden üretmek değil, yaratılmış varlıkta saklı bulunan ilâhî hikmeti açığa çıkarmaktır. Sanat, tabiatı tekrar etmekten çok, maddeyi asilleştirme faaliyetidir. Çünkü her madde, kendi hakikatinde ilâhî güzelliğin görünmesine elverişli bir imkân taşır. Sanatkârın vazifesi de yeni bir hakikat icat etmek değil, var olan hakikatin üzerindeki perdeyi kaldırarak onu görünür hâle getirmektir.

Burckhardt’ın bu kıymetli yorumları, İslam sanatını Hz. Âdem’den beri süregelen tevhid anlayışının tarih içinde kristalleşmiş bir tezahürü olarak okumamıza da imkân vermektedir. Çünkü İslam sanatının ortaya çıkışı, yalnızca önceki medeniyetlerden devralınan biçimlerin tarihine indirgenemez. Onu asıl belirleyen, alınmış biçimlere yeni bir varlık ve hakikat anlayışının kazandırılmasıdır.

İslam sanatı üzerine çalışan Batılıların önemli bir kısmı, onu başka medeniyetlerden devralınan şekillerin devamı olarak göstermiş; özellikle İslam mimarisi ile süsleme sanatlarını büyük ölçüde Bizans, Sasani yahut Helenistik mirasın devamı içinde açıklamaya çalışmışlardır. Bu yaklaşım, İslam sanatının tarihî kaynaklarını ve biçim alışverişlerini belirlemek bakımından bütünüyle değersiz değildir. Fakat onun iç dinamiğini, bir sanat geleneğini kendisi yapan ruhsal ve ontolojik dönüşümü açıklamakta yetersiz kalır. Çünkü büyük bir sanat geleneği, yalnızca devraldığı biçimlerle değil, o biçimlere kazandırdığı yeni anlam ve yönelişle var olabilir.

Buradan itibaren artık temel soru, bir sanatın hangi kültürden etkilendiği değil, hangi hakikat anlayışından doğduğu sorusudur. İslam sanatı da bu bakımdan yalnızca belirli estetik tercihlerin toplamı değil, vahyin şekillendirdiği varlık tasavvurunun görünür dile dönüşmesidir.

Bu kavramsal yapı, kutsal olanı tapınağın içine, din dışı olanı ise onun dışına yerleştiren mekânsal ve ikili bir tasnife dayanır. Başlangıçta tapınağa ve tanrısal alana ait şeyleri gösteren bu ayrım, zamanla din ile dünya, kutsal ile profan arasında daha kapsamlı bir karşıtlığın temeline dönüşmüştür.

Buradan devam edelim inşallah.