İbn Arabî’de nur, hayal ve sanatın tabir ufku

İbn Arabi’ye göre nur, sadece görülen bir şey değildir; aynı zamanda onunla görmenin mümkün olduğu şeydir. Bu nedenle nur, idrakin hem konusu hem de imkânıdır. Zulmet ise görülen ama kendisiyle hiçbir şey görülemeyendir. Böylece “varlık sahnesi”, baştan itibaren bir “görünürlük ontolojisi” olarak kurulur: Görmek ve anlamak ancak nur ile mümkündür.

Burada basitçe ifade etmeye çalıştığımız bu ayrım, İbn Arabî tefekkürünün en derin meselelerinden biridir. Çünkü onun görüşünce nur, her zaman aynı şekilde tecelli etmez. Bazen o kadar güçlüdür ki yalnız kendisi görünür, başkasını göstermez; bazen de o kadar aşkın bir mertebeye çıkar ki kendisi görünmez, fakat onunla her şey görünür. Bu iki durum, idrakin sınırlarını ve sanatın imkânını birlikte belirler: Hakikat doğrudan temaşa edilemese de onun izleri her yerde okunabilir. Böylece ilk sistematik karşılığını Sühreverdî’de bulan nur estetiğinin psikolojisi, İbn Arabî eliyle madde ile mana, eser ile müessir, terbiye eden ile terbiye edilen arasındaki berzahta yerleşiktir: Nur metafiziği ve estetik nur… Zira pişiren, olgunlaştıran ve dönüştüren ateş de hakikatte nûrun -celâl ve cemâl dengesinin- başka bir yüzüdür.

Bu çerçevede Hak, nur-ı mahzdır; mutlak açıklık ve mutlak varlıktır. Buna karşılık mahz zulmet ise imkânsızlıktır. İnsan ise bu iki uç arasında bir berzahtır: Ne bütünüyle nurdur ne bütünüyle zulmet. Bu ara-mertebe, İbn Arabî düşüncesinin merkezidir. Çünkü insan hem varlıktan pay alır hem yokluk vasıtasıyla da bilir ve şaşırır; hem görür hem hayal eder. Tam da bu yüzden insanın idraki daima karmaşık, sembolik olarak yoruma açıktır. Tıpkı hayal kelimesinde olduğu gibi…

İbn Arabî’ye göre hayal, basit bir yanılsama değil; varlık ile yokluk arasında kurulan bir ara-âlemdir (berzah): Ne bütünüyle gerçek ne bütünüyle yok… Bu âlemde görülen sûretler, hakikatlerin sembolik tezahürleridir. Rüya da bu yüzden önemlidir; çünkü rüyada görülen şey doğrudan değil, tabir yoluyla anlaşılır.

Nitekim Hz. Yusuf’a (a.s.) nispet edilen ilm-i ta‘bir, İbn Arabî’nin nur anlayışının pratik karşılığıdır. Rüyada görülen bir sûret tek bir anlama sahip değildir; onu görenin hâline, ruhsal ve fiilî yönelimlerine göre farklı anlamlara açılır. Tıpkı İbn Sîrîn tabirinde aynı ezan sûretinin birinde hacca, diğerinde hırsızlığa, bir başkasında ise hidayete işaret etmesi gibi… Demek ki sûret sabit, mana değişkendir ve bu değişimi çözen şey de nur-ı marifet’tir.

Burada sanat ile rüya arasında derin bir benzerlik ortaya çıkar. Sanat eseri de tıpkı rüya gibi bir sûrettir; fakat bu sûretin anlamı çok katmanlıdır. Her kişi onu kendi istidadına göre anlamlandırır. Dolayısıyla sanat, İbn Arabî’de bir tabir alanı’dır; yani görünen formdan görünmeyen manaya geçiştir.

İbn Arabî’nin “âlem bütünüyle hayaldir” sözü, bu estetiğin ontolojik temelidir. Ona göre Peygamber Aleyhisselâm’ın buyruğunca insanlar uykudadır; ölümle uyanırlar. Bu dünyada gördüğümüz sûretler, hakikatin gölgeleri ve yansımalarıdır. Nasıl ki rüyada görülen bir sûret uyanınca başka bir anlama kavuşursa, dünyadaki varlıklar da hakiki idrakte başka bir mana kazanırlar.

Bu anlayış, İslâm sanat tasavvurunun da zeminidir: O, nesneyi olduğu gibi temsil etme çabası değildir. Aksine sanat, sûreti bir işaret hâline getirir. Minyatürde mekânın düzleşmesi, perspektifin terk edilmesi -yahut zaten hiç kurulmaması-, figürlerin sembolikleşmesi bu yüzdendir. Amaç dış gerçekliği taklit etmek değil, iç hakikate işaret etmektir.

Aynı şekilde ışık da İbn Arabî’de ikiye ayrılır: Nur ve ziya. Nur, bir perdedir; doğrudan temaşayı engeller. Ziya ise açığa çıkarır, keşfi mümkün kılar. Sanatın ışığı da bu anlamda ziyaya yakındır: Doğrudan hakikati göstermez; fakat onun görünür hâle gelmesine imkân verir. Bu yüzden İslâm sanatında ışık çoğu zaman süzülür, kırılır ve dolaylı biçimde yayılır; tıpkı hakikatin kendisi gibi…

Sonuçta İbn Arabî’de sanat, bir görme değil, bir okuma eylemidir: Dünya bir metin, varlık bir rüya, sanat ise bu rüyanın yorumu hâline gelir. Her sûret bir işarettir; her işaret bir manaya açılır. Bu açılmayı mümkün kılan ise nurdur; yani idrakin/görmenin kendisi…

Bu yüzden İbn Arabî’nin nur estetiğinde sanatçı, tasvir eden değil, tabir eden’dir. Yani hâlleri yorumlayan, sûretten manaya geçişi bilen kişi olarak o, görüneni çoğaltmaz; bilakis onu çözer.

Bu esasta izleyici de yalnızca bir seyirci değildir; bir yorumcudur. Bakması yeterli görülmez, anlamaya çağrılır. Böylece sanat, insanı gölgeden nura, hayalden hakikate, sûretten manaya taşıyan bir içe yöneliş ve dışavurum hâline gelerek, sonunda bir idrak terbiyesine dönüşür.