Ve bu ömür törpüsü çaba, en sonunda "olayın kıymetini bilenler" tarafından da fark edilmiş durumda. 2010 yılında Avrupa'nın kültür başkentliğini yapmaya hazırlanan İstanbul kentinin hazırlık komitesi, bu kapsamda düzenlenecek olan "Dünya sinema tarihinde İstanbul" konulu film festivalinin organizatörlüğüne Güven'i layık gördü
İstanbul, sinemacılara sunduğu doğal, tarihî ve mimarî güzelliklerle, bu sanatın bir yüzyılı aşan tarihçesi boyunca daima gözde bir çekim mekânı olageldi. Özellikle de serüven türü filmlerin yapımcıları, İstanbul'u casusların cirit attığı egzotik ve gizemli bir kent olarak, sinemanın yaygın bir kitle eğlence aracına dönüştüğü ilk dönemlerden günümüze kadar düzinelerce filmde başarıyla kullandılar. Türklerin 555 yıllık gözbebeği, çoğu kez soluk kesici uluslararası entrikaların merkezi olduğu gibi, kimi zaman da tutkuyla bezenmiş aşkların yaşandığı bir diyar olarak resmedildi beyazperdede…
Öykülerinin bir bölümünde ya da bütününde İstanbul kentine yer veren yabancı sinema filmlerinin afişlerini, posterlerini, lobi ve set fotoğraflarını toplamak, Yeni Şafak Gazetesi sinema yazarı Ali Murat Güven'in en büyük hobisi. Yaklaşık 15 yıldır bu konsept çerçevesinde görsel malzeme biriktiren Güven, sonunda, Türkiye'nin ve dünyanın dört bir köşesindeki sinema koleksiyoncularından kıran kırana pazarlıklarla satın alarak biraraya getirdiği eşsiz bir arşive sahip olmuş. Koleksiyonunda, bugün hâlâ pek çok kişinin tebessümle hatırladığı dillere destan "Topkapı"dan, azılı sinefiller dışında hemen hiç kimsenin varlığını dahi bilmediği "Tenten İstanbul'da"ya kadar yüzlerce parça filmin görselleri var.
Güven, bu göz kamaştırıcı malzemeyi biraraya getirme serüvenini bizlere aktarırken, "Koleksiyonumdaki çoğu afiş ve fotoğrafı, sahipleriyle resmen psikolojik savaşa girerek satın aldım" diyor ve şöyle devam ediyordu:
"Çünkü, bu tür nadide malzemelerin esas kaynağı ABD, İngiltere, Belçika, Almanya ve Fransa gibi batı ülkeleri. Ve oradaki arşivcilerin hayat standartları da son derece yüksek, koleksiyonlarındaki parçalar değerli. Rahat yaşamak, zamanla adamlarda bu tür marjinal hobilerin ortaya çıkmasına vesile olmuş.
Bazı film afişleri vardır ki günümüzde onları yapımcı şirketinin arşivinde dahi bulamazsınız; fakat bir bakarsınız Münihli, New Yorklu ya da Londralı bir koleksiyoncu yeryüzünde kalan tek nüshayı ele geçirmiş, gözü gibi koruyor. Kimi zamanlar, şansınız yaver giderse, internetteki e-bay gibi uluslar arası müzayede sitelerinde yolunu şaşırmış bir satıcıdan 150-200 dolara güzel bir poster satın alabilirsiniz. Fakat, filmlere ilişkin hatıra eşyalarını satanlar çoğu kez gayet bilinçli kişiler. Ellerindeki malzemenin değerini biliyorlar, o yüzden de nadir bulunan bir film afişinde kapıyı en düşük 500-1000 dolar bedelle açanlar var.
Sonuç itibarıyla, bu arşivi biraraya getirene kadar az çile çekmediğimi belirtmeliyim. Ancak, şimdilerde ortaya çıkan koleksiyona bakıyorum da çektiğim onca çileye değmiş doğrusu. Söylesenize, kaç sinemaseverin elinde Charles Bronson ile Fikret Hakan'ı 'Paralı Askerler' filminin setindeki bir molada çay içip sohbet ederken gösteren bir fotoğraf karesi vardır? Ya da henüz 33 yaşındaki gencecik bir Sean Connery'yi 1963'ün İstanbul'unda, Galata Köprüsü'ndeki seyyar satıcılardan simit alırken görüntüleyen bir kare, hangi sinemasever için keyifli bir hatıra değildir?
Bu ve bunun gibi düzinelerce görsel malzemeye sahibim şu anda. Elimdekilerin çoğu da türünün tek örneği durumunda…"
OSMANLI DÖNEMİNDE BAŞLAYAN SİNEMASAL İLGİ
Ali Murat Güven'in elinde bulunan en eski İstanbul temalı yabancı film afişi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan da öncelere ait. Bu, 1919 tarihli bir Alman filmi, "Die Rose Von İstanbul", yani Türkçe adıyla "İstanbul'un Gülü". Sessiz sinema döneminde, Alman sinemasının o birbirinden müthiş dışavurumcu yapıtlarıyla ortalığı sarstığı günlerde Felix Basch adlı bir Alman yönetmen tarafından ülkemizde çekilmiş. Muhtemelen, İstanbul'da geçen egzotik bir aşk öyküsünün aktarıldığı bu sessiz film hakkında ne yazık ki günümüze kadar ulaşan çok fazla bir bilgi yok; ancak Güven'in elinde bu filmin oldukça iyi durumda bir afişi mevcut… Batılı sinemacıların Türkiye ve İstanbul'a yönelik gerçek anlamdaki ilgisi ise Cumhuriyet'in ilanından sonra ortaya çıkmış. Henüz Mustafa Kemâl Atatürk yaşarken, kente -özellikle de casusluk serüvenleri- çekmek amacıyla sık sık gelmeye başlayan yapımcılar, tek parti iktidarı döneminde bir düzineye yakın film çekmişler İstanbul'un gözde tarihî ve turistik mekânlarında. Ancak, bunlar, o dönemin çalışma tekniklerine uygun olarak, daha ziyade yalnızca dış çekimleri İstanbul'da gerçekleştirilen, iç mekân çekimleri ise İngiltere ve ABD'deki stüdyo dekorlarında kotarılan yapımlar. Sözgelimi, Andrew Marton'un yönettiği, 1936-İngiliz yapımı "İstanbul'un Sırrı" ve Norman Foster imzasını taşıyan 1943-ABD yapımı "Korkuya Yolculuk" bu filmlerin en önemli iki örneği… 1950 öncesi yıllarda çekilen görece az sayıda örnek bir yana bırakılırsa, Hollywood stüdyolarının İstanbul'u ideal bir film çekim mekânı olarak aslen 1950'li yılların başlarında keşfetmeye başladığını görüyoruz. Dönemin en karizmatik yönetmenlerinden biri olan Joseph L. Mankievicz'in İstanbul ve Ankara'da haftalarca çalışarak tamamladığı James Mason'lu "Beş Parmak", gösterildiği bütün ülkelerde büyük bir ilgiyle karşılanmasının yan ısıra bu kenti geniş ölçekte set olarak kullanan ilk büyük uluslararası yapım olarak da sinema tarihine geçecekti. Öte yandan, Mankiewicz de Türk yetkililerden büyük yardım gördüğü filminin gösterime girdiği dönemde, kendisine ülkemizde sergilenen içten konukseverliği unutmuyor ve yapıtının kapanış sahnesine, "Bu film, Türkiye Cumhuriyeti devleti ve halkının olağanüstü destekleri olmadan asla çekilemezdi" ibaresini ekliyordu. Ali Murat Güven, "Bütün bu filmler, bizlere o dönemin İstanbul'undaki mimarî düzen ve günlük hayat üzerine çok güzel ipuçları veriyor" diyerek ekliyor:
"Çünkü malûmunuz, söz konusu tarihlerde ülkemizde televizyon yoktu ve kentin genel dokusunu belgeleyici nitelikte hareketli film görüntüleri de bir elin parmaklarını geçmiyordu. Türk sinemacılarının tek tük çektikleri belge görüntüler ise siyah-beyaz ve bunların pek çoğu da oldukça kötü durumda. Oysa, yabancı sinemacılar vesilesiyle, bugün elimizde o günlerin İstanbul'una ilişkin hazine değerinde renkli görüntüler var. Üstelik, bunların bazıları içeriği itibarıyla son derece şaşırtıcı. Sözgelimi, Mankievicz'in '5 Parmak' filminin sonlarında öykünün kahramanları İstanbul'daki Alman Başkonsolosluğu binasına gelirler. Başkonsolosluk olarak sunulan yer ise şu anda Beyoğlu Belediye Başkanlığı olarak kullanılan, Şişhane kavşağındaki tarihî binadır. Film, Nazi dönemi Almanya'sında geçtiği için, binanın üzerine de ortasında gamalı haç bulunan kocaman bir bayrak asılmış durumda. Böyle bir manzaranın günümüzde yaşandığını tasavvur etsenize. Herhalde o bölge 15 dakika içinde Siyasi Şube ekipleriyle dolardı."
1960'lı yıllar, yabancı sinemacıların Türkiye'ye yönelik ilgisinin tam anlamıyla doruk noktaya ulaştığı, son derece verimli bir dönem oldu. 007-James Bond tutkunları arasında yapılan çeşitli anketlerde, şimdiye kadar sinemaya uyarlanmış 21 Bond serüveninden açık ara en beğenilen bölüm olarak belleklerde yer eden "Rusya'dan Sevgilerle", bir grup hırsızın Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki ünlü "Zümrütlü Hançer"i çalma girişimini anlatan ve ülkemizi neredeyse her karesiyle bir masallar ülkesi kıvamında sunarak Türkiye'nin dünya çapında pozitif reklamını yapan "Topkapı", Bond benzeri bir Avrupalı ajan kahraman olan Ken Clark'ın "İstanbul'da Öfke"si, casusların cirit attığı bir İstanbul atmosferinde geçen "İstanbul Ekspresi" ve nihayet ülkemizde o gün bugündür çekilmiş en büyük bütçeli dış yapım olarak nam salan "Paralı Askerler" hep bu hareketli dönemin ürünleriydi. Saydığımız örneklerden sonuncusunun Türk sineması açısından da özel bir önemi var; çünkü "Paralı Askerler" sayesinde Türk aktörleri Türkiye'de çekilen yabancı filmlerde figürasyon düzeyinde roller üstlenmekten kurtuluyor ve Charles Bronson ile Tony Curtis gibi iki dünya yıldızının karşısında Fikret Hakan ve Salih Güney gibi o dönemin iki önemli jönü de bir Hollywood üstün yapımında ilk kez başrol oynama fırsatı buluyordu. Aynı şekilde, "Rusya'dan Sevgilerle" de bugüne kadar İstanbul'da çekilen filmlerin en başarılısı olarak sinemaseverlerin belleğine kazındı. Güven, o tarihte henüz 33 yaşında olan İskoç aktör Sean Connery'in İstanbul caddelerindeki heyecan dolu serüvenlerinin çekimleri sırasında İngiliz yapım ekibinin halkın aşırı ilgisinden dolayı oldukça zor anlar yaşadığını, bu yüzden de filmin İstanbul'da çekilmesi gereken bazı sahnelerini sonradan İngiltere'de tamamlamak zorunda kaldıklarını anlatıyor. Yaklaşık bir ay süren çekimler boyunca, ekibe kentin en prestjili lokantalarından "Konyalı"nın aşçıları tarafından her gün üç kamyon dolusu yiyecek hazırlanıp gönderilmiş. Yabancı sinemacıların İstanbul'da film çekme merakları, zaman zaman çekilen film sayısı epeyce azalsa da 1970'ler boyunca kesintiye uğramaksızın sürüp gitti. Bu dönemden akıllardan kalan en önemli çalışma ise 1974 tarihinde Hollywood'un usta yönetmenlerinden Sidney Lumet'yi İstanbul'da konuk etmemize vesile olan "Doğu Ekspresi'nde Cinayet"ti. Anılan yapıttaki başrolü nedeniyle Bond filmleri yıldızı Sean Connery de ülkemize 11 yıllık bir aradan sonra ikinci kez geliyor ve filmin, -bugün artık yerinde olmayan- tarihi Salacak vapur iskelesindeki göz kamaştırıcı açılış sahnesi vesilesiyle Türk medyasına bol bol malzeme oluşturuyordu.
Ali Murat Güven'in ilginç koleksiyonunda yer alan az bilindik filmlerden biri de Belçikalı yönetmen Marc Didden'in 1985 yapımı "İstanbul"u… Yazarımız, görsellerini topladığı pek çok yapıt gibi bu zor bulunan filmin de oldukça temiz bir DVD kopyasına sahip. Martin ve Willy adlı iki genç ve yoksul serüvencinin "hayâllerinin kenti" olarak nitelendirdikleri İstanbul'a otostop yapa yapa gitme çabalarını anlatan bu hüzünlü filmde, kahramanlarımızdan biri sonunda bu amacına ulaşırken, diğerini ise işlemediği bir suçtan dolayı cezaevinde geçireceği çileli yıllar bekliyor.
Amerikan bağımsız sinemasının saygın aktörleri arasında yer alan Brad Dourif'in başrolünde yer aldığı "İstanbul", çok güçlü bir özlemin simgesi olarak dünyanın bu en önemli metropolünün adını taşıyor taşımasına, fakat işin ilginç yanı İstanbul görüntüsü filmin ancak bir tek yerinde geçiyor. O da final sahnesinde… Kahramanlarımızdan "hedefe ulaşan"ı, yani Willy, Taksim'deki The Marmara Oteli'nin çatısındaki restoranda oturup İstanbul'un minarelerle kaplı silüetine bakarken, elinde tuttuğu bir Avrupa gazetesinde de Martin'in Belçika'da tutuklanışına dair bir haberin yer aldığını görüyoruz. Böylelikle, "İstanbul", adını taşıdığı ve öyküsünün merkezine oturttuğu büyüleyici bir kenti izleyicisine son karede göstermek gibi bir sürprizle bitiyor.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.