Bu hafta gündemimizi 'İslami Bisiklet' tartışmaları işgal etti. Konu sosyal medya için adeta işlenmemiş bir cevherdi, kıymeti bilindi ve bol bol işlendi. Tabi köşe yazarları da es geçmediler. Cüneyt Özdemir konuya bodoslama dalıp, teknoloji - değer kavramını tartışan felsefe profesörlerini aya gidecek teknoloji üretemedikleri için ayıpladı. Mehmet Barlas konuya daha vakıf bir çerçevede kaleme almıştı yazısını, en azından konunun şekil üzerinden tartışılmadığını biliyordu. Barlas, 'İran'ın üretmeye çalıştığı iddia edilen nükleer silahın muhtemel hedefinin İsrail olabileceği varsayıldığına göre, bu mutasavver silahın inançlar dünyasındaki yeri ne olabilir?' diye soruyordu. Bekir Coşkun ise çoktan şeriatı getirmiş, dindar nesli İslami bisiklete bindirmiş, ürünleri çeşitlendirmişti; ezan okuyan palto, kıbleyi gösteren kravat... Yavuz Bahadıroğlu, böyle ilmi bir toplantının lanse edilme biçimine içerlemişti. Yaşar Süngü ise toplantıdan İslami bisiklet sonucunu çıkaranları, bilgenin gösterdiği aya değil parmağına bakanlara benzetti. Bu tablodan, İslami bisiklet tartışmasının bizi dolmuşa bindirdiğini çıkardık ve adı İslami bisikletle anılan bilim adamlarına teknolojinin İslamisi olur mu? diye sorduk. Haberlerde 'İslami bisiklet yapılsın' dediği iddia edilen Prof. Alpaslan Açıkgenç, 'İslami bisiklet üretelim diyen saçmalar' dedi. Prof. Bedri Gencer, 'Bırakın teknolojiyi ahlak bile evrenseldir' cevabını verdi. İslam Bilim Tarihi çalışmaları ile tanınan Doç. Dr. Salim Aydüz'e de bu olanları nasıl değerlendirdiğini sorduk. O da 'vasıtaya takıldık esası göremiyoruz' diyerek İslam'ın teknolojiye yaklaşımını anlattı.
Burada önemli olan teknoloji - değer ilişkisi. Değerlerden yalıtılmış bir teknolojik ürün çevreye, insana çeşitli zararlar verebilir. Değerler ise belli bir kültürel ortamdan bağımsız değildir. İslami ürün, İslami teknoloji deyince 3 önemli vasıf söz konusu; birincisi hangi amaçla üretildiği, ikincisi bakış açısı (Üretimimizi nasıl yapacağız? O bakış açısı çevreye zarar verici de olabilir), üçüncüsü zihinsel tutum. Bu 3 husus, teknolojik bir ürünü değerlerle ilişkilendirir. Teknolojinin dinle hiçbir ilişkisi yoktur ancak dinin teknolojiyle ilgisi vardır. Bu göz ardı ediliyor. Özellikle İslam dini kesinlikle ilgisiz kalmıyor, yön vermek, değer açısından onu belirlemek istiyor. Bu sadece İslam'a has bir özellik de değil. Diğer dinler, kültürlerin de kendine has değerleri var. Değişik kültürlerin değerleri örtüşebilir. İnsanlığın ortak değerleri de var. Bu açıdan baktığımızda Çin'de üretilen bir ürünü de İslami ürün olarak nitelendirebiliriz.
Bana İslam'ın değerleri çerçevesinde teknoloji nasıl olabilir diye soruldu. Ben de herkesin çok yaygın şekilde bildiği bir hadisle, 'ameller niyetlere göredir.', cevap verdim. Herkesin faydalanması amacıyla icat edilen teknolojik üründen sahibi de sevap olarak faydalanacağı için İslami özellik kazanır dedim. Bu açıdan belki 'İslami bisiklet' denebilir. Ama şekilsel olarak öyle bir bisiklet üretilemez. Biri kalkıp da böyle bir bisiklet üreteceğim derse saçmalar. Diğer yandan düşmana karşı kullanma amacı güdülse bile bir nükleer silah üretimi İslami olamaz. Bir Müslüman böyle bir şey üretemez. Velev ki kaybetse bile. Bunu birçok yerde tekrar ettim. Bir açıdan inanan kimse her zaman dezavantajlı durumdadır. Çünkü önüne koyulan değerler var. O değerlere göre yalan söyleyemez, aldatamaz, kitle imha silahı üretemez. Herhangi bir silah belirsiz ölüme sebep veriyorsa o silahı üretemez. Bir savaşa giderken dezavantajlı durumdayız. Ama Kur'an sonunda siz kazanırsınız diyor.
İslam medeniyetinin başlangıçtan bu yana en mühim stratejisi 'İnsanı merkeze koymak ve tabiatı dikkate almaktır'. Müslüman bilim insanları, ilk devirlerden itibaren atacağı her bilimsel adımda insanı ve çevreyi dikkate almış ve daha sonra hizmete sunmuştur. Hasankeyf'te gördüğümüz gibi şehirde kullanılan atık sular, üç defa arındırıldıktan sonra nehre salınmıştır. Ne zaman yapılmış bu? Tam dokuz asır önce! Yine Mimar Sinan, Süleymaniye Camii'ni inşa ederken, içeride yanan kandil ve mumların çıkaracağı islerin havaya zarar vermeden karışması için bir is odası kurmuş ve çıkan isleri filtreledikten sonra havaya salmıştır. Bugün hâlâ bu is odası görülebilir. Bir diğer konu da 'Rum Ateşi' denilen ve insanları yakarak öldüren 'vahşi silahın' kullanımıdır. İslam'ın ortaya çıkmasından önce keşfedilen ve özellikle Doğu Romalılar tarafından kullanılan bu silahın mahiyeti, şüphesiz Müslümanlarca da bilinmekteydi, ancak çok vahşi bir tabiatı olması itibariyle bu silah, Müslümanlar tarafından kullanılmamıştır. Misaller çoğaltılabilir. Bunlarla ifade edilmek istenen teknoloji konusunda olsun başka konularda olsun esas hedef çevreye yani ekosisteme gösterilen hassasiyettir.
Dikkat edilirse Batı'da bilim ve teknoloji, bütün değerler göz ardı edilip, sadece daha fazla kazanç gözetilerek çevre unsuru dikkate alınmadan yapıldığı için büyük bir tahribat yaşandı. Bunu telafi etmek için sonradan pek çok tedbirler alınmaya başlandı. Yani Müslüman bilim adamlarının en başlardan beri dikkat ettikleri konuma Batılılar çok sonra geldiler ve bu hayati hususu oldukça geç farkettiler.
Bir şeyin İslami olup olmaması meselesi, tamamen ortaya konulan hususun İslam'ın öngördüğü şekilde tabiatı ve insanı dikkate alması hususudur. İşin özü, 'teknoloji-değer' dengesinden başka bir şey değildir. İşte bu husus da en güzel şekilde ilk defa İslam Medeniyetinde ortaya konulmuştur.
Bir diğer husus da 'mecaz, avamın elinde hakikate inkılab eder' kaidesidir. İslami bisiklet veya daha genel tabirle İslami bilim ve teknoloji tabirleri tamamen bir hakikati ifade için kullanılan vasıtalardır. Vasıtalara takılıp esası görememek meseleyi anlayamamak demektir. Bunların dini veya milleti olmaz, ama bütün bunlara yaklaşımda herkes kendi 'değer'lerini dikkate alır ki İslam, işte burada tam manasıyla devreye giriyor ve her şeyin tabiata uygun olmasına dikkat çekiyor. Konu bu olsa gerektir.
İslâmî teknoloji söylemi, genelde çağımızda modernleşmeye tepki olarak doğan ideolojik din algısından, özelde teknolojinin merkezinde yer aldığı modern hayat tarzının Müslüman kimliğini tehdit ettiği kaygısından kaynaklanıyor. Ben, âcizane bütün çalışmalarında İslâm'la başlayan tüm deyimlerin, ideolojik ve malûl bir din anlayışını yansıttığını savunan biriyim. Bu çerçevede bırakın İslâmî teknoloji, İslâm ahlakı tabiri bile ideolojik, yanlış bir deyimdir. Çünkü ahlak, Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslâm gibi dinler ve felsefelere göre değişmeyen evrensel bir öze sahiptir. Bu dinler ve felsefelerde değişen ahlakın içeriği değil, onu gerçekleştirmek için gönderilen hukuk=şeriattır. Buna göre Yahudi, Hıristiyan, İslâm ahlakından değil, ancak Yahudi, Hıristiyan, İslâm şeriatından söz edilebilir.
Şu halde İslâm ahlakı tabirini bile yanlış bulan bizim gibi biri, nasıl 'İslâmî teknoloji üretelim' gibi bir abesliğe düşebilir? Ben, bu anlamda meseleye 'İslâmî, gayr-i İslâmî' gibi dinî değil, 'fıtrî, gayr-i fıtrî' gibi evrensel bir perspektiften bakıyorum. Asıl mesele, modernizmin ürettiği teknolojinin insanın doğasına aykırı olup olmadığıdır. En basit bir örnekle, eğer sigara veya cep telefonu zararlıysa bu sadece belli bir kesime değil, Yahudi, Hıristiyan, Müslüman herkese zarar verir. Dolayısıyla bu gidişatı eleştirerek daha sağlıklı bir teknoloji üretiminin imkânını sorgulamak da herkesin yükümlülüğüdür. Bugün modern teknolojinin insan fıtratına aykırı olduğu, hatta bizzat insanlığın varlığını tehdit ettiğini dünyada akl-ı selim sahibi her aydın kabul etmiyor mu? Jacques Ellul, Ivan Illich ve E. F. Schumacher gibi modern teknolojinin en yaman eleştirmenleri, Katolik doktrinden etkilenmiş olsalar da gene de evrensel bir perspektiften modern teknolojiyi insanın doğasına aykırı olduğu gerekçesiyle kıyasıya eleştirmişlerdir.
Evrensel olarak baktığımızda bizim gibi Doğulu ülkelerin aydınlarını bu konuda üç temel sorgulamanın beklediğini söyleyebiliriz. Birincisi, en başarılı Japonya örneğinde görüldüğü gibi, bizim gibi Doğulu ülkelerin Batı ile rekabete yönelik modern teknolojiyi üretme gücü ve kapasitesini ne derece geliştirebileceğinin, ikincisi, evrensel bir perspektiften teknolojinin insan doğasına aykırı olup olmadığının, üçüncüsü, insan doğasına uygun (İslâmî değil fıtrî) bir teknolojinin nasıl üretilebileceğinin sorgulanmasıdır. Bugün ülkemiz maalesef, her üç konuda da ümit verici bir noktadan uzak bulunmaktadır. Türkiye, sadece insan doğasına aykırı modern teknolojinin en başarılı pasif tüketicisi konumundadır.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.