Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
24

Bildirimler

Şemseddin Sami'nin de kayıp tefsiri var

Emeti Saruhan00:00, 14/04/2013, Pazar
Yeni Şafak
Şemseddin Sami'nin de kayıp tefsiri var

İslami araştırmalar üzerine doktora yapan Brett Wilson, Şemsettin Sami'nin sade bir Türkçe ile Tefsir-i Cedid isimli bir tefsir yazdığı bilgisini veriyor. Çağdaş bir tefsir olduğunu düşündüğü kitabın Şeyhülislamlık tarafından 'Eski tefsirlerle uyuşmuyor' diyerek basılmasının reddedildiğini anlatan Wilson, kitabın akıbetinin ne olduğunun bilinmediğini söylüyor.

Macalester College Dini Araştırmalar bölümünde Doçent olarak görev yapan Brett Wilson geçtiğimiz hafta düzenlenen Akif Meali sempozyumunda 'Erişilebilir Kur'an' fikri üzerinden bir sunum yaptı. Geleneğimizde Kur'an meal ve tefsirlerinin yerini konuştuğumuz Wilson, tefsir ve meal tarihimiz üzerine bilgiler verirken Osmanlı arşivlerinde bulduğu bir belgeyi de bizimle paylaştı. Wilson ilk Türkçe roman, ilk Türkçe ansiklopedi, ilk geniş kapsamlı Türkçe sözlük yazarımız olarak tanıdığımız Şemseddin Sami'nin aslında dönemin sade Türkçe ile yazılmış ilk tefsirlerinden birine de imza attığını ancak Şeyhülislamlık tarafından basımının reddedildiğini, bundan sonra da tefsirin akıbetinin bilinmediğini söylüyor. Bunun yanı sıra Wilson erken Osmanlı dönemlerinde gerek okur yazar oranının düşüklüğü gerekse el yazması kitapların pahalılığı nedeniyle halkın Kur'an'a pek erişemediğini, ancak cami ve okullarda Kur'an kıraatini öğrendiğini anlatan Wilson, halkın dini ihtiyaçlarını daha çok Kısas-ı Enbiya'nın karşıladığını ifade ediyor. 19. yüzyılda ise okur yazarlığın artmasının yanı sıra kitapların nispeten ucuzlamasının Kur'an'a, meallere ve tefsirlere olan ilgiyi arttırdığını bunun da yeni meal ve tefsir yazımına yol açtığını ifade ediyor. Çalışmalarında Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerinde din, matbaa ve fikir tarihi üzerine odaklanan Dr. Wilson şu anda basılı mushaflar ve Türkçe Kur'an Mealleri üzerine bir kitap hazırlıyor.

Osmanlı döneminde çok fazla meal ve tefsir göremiyoruz. Bunun sebebi ne?

Osmanlı döneminde Türkçe tefsir ve mealler vardır tabi ama onlar hakkında pek bir şey duymuyoruz çünkü bu çalışmalar çok tartışmalı değildi. El yazmaydı, sayısı azdı. Daha çok medreselerde ya da devlet adamlarının evlerinde, küçük çevrelerde kullanılıyordu. Bunlar Arapça idi, satır aralarında Türkçesi, bazılarında da Farsçası yazılmıştı. Amaçları Kur'an'ın yerini almak değil okumayı kolaylaştırmaktı.

Osmanlı'da Kur'an kıraatini öğrenmek, eğitimin temelini oluşturuyor; sözlü kıraat, ezbere dayalı geleneksel yöntemlerle medrese ve camilerde halkın büyük bir kısmına öğretiliyordu. Ancak, Osmanlı Müslüman toplumunun çoğunluğu, yüksek fiyatı nedeniyle bir Kur'an Mushaf'ına sahip değildi. Kitap fiyatları genel olarak çok yüksekti. 19. yüzyılda, ortalama bir Mushaf fiyatı kalifiye bir işçinin 9 günlük, vasıfsız bir işçinin de yaklaşık 20 günlük maaşına denkti. Yani, toplumun varlıklı olmayan kesimi arasında bir Kur'an Mushaf'ına sahip olmak çok nadir bir durumdu. Halk için Kısas-ı Enbiya daha çok önemliydi. Halk okumayınca kıssalar çok önemli oldu İslam'ı anlamak için.

Osmanlı'nın ilk döneminde okunan 3-4 tefsir kimlere aitti. İsimleri neydi?

15 yüzyılında Muhammed bin Hamza bir satır arası Türkçe tercüme yazmıştı ve bunun gibi çok kitap var ama çoğu anonim yazarlardan. En önlemli mufessirler (tefsir yazanlar) Beyzavi, Zemahşeri, Ebusuud ve Razi ama bunlar Osmanlıca'da değil.

İTHAL MUSHAFLAR DAHA ULAŞILABİLİRDİ
Türkçe mealler ve kolay anlaşılabilecek tefsirlere olan ihtiyaç ne zaman doğdu?

19. yüzyılda halk daha çok merak edip okumayı öğrendi ve çağdaş bir Kur'an'ı Kerim fikri de oluştu. İran, Hindistan ve Rusya'dan ithal edilen basılı Mushaflar, Osmanlı toplumunda piyasaya sürülmüş; İstanbul ile başka şehirlerdeki birçok basımevi yasadışı bir şekilde Kur'an Mushaflarını basmaya başlamıştı. Bu Mushafların fiyatları daha makuldü ve Müslüman Osmanlılar bu kopyalardan yüksek sayılarda satın alıyordu. Osmanlı Devleti ve uleması, İstanbul'daki yetkili makamlarca doğruluk ve mahiyet bakımından kontrol edilmediği için bu kopyalara şüpheyle yaklaşıyorlardı. İthal edilen Mushaflara ambargo uygulanıyor, imparatorluğun dört bir yanında binlerce Mushaf'a el konuluyordu. Ne var ki, bu ambargo başarılı olmamış ve sonunda 1870 yıllarında Osmanlı Devleti Kur'an basımını yasal hale getirmeye karar vermiştir. Bu basılı kültür gelişince kimlik de giderek değişti. Türkçe başka bir önem kazandı. 1889'da Muallim Naci 'Kur'an'ın anlamları halka sır kalmış. Açmak lazım' diyordu.

TERCÜME BASMAK YASAKLANMIŞTI
Cumhuriyet dönemi nasıl etkiliyor mealleri tefsirleri?

1908 devrimi (2. Meşrutiyet) çok önemli. Çünkü milliyetçilik fikirleri çok yayıldı. Çok kişi meallerle ilgileniyordu. Hem dindar aydınlar hem de milliyetçi aydınlar çok ilgilendi. Herkes tercümelerden bahsediyordu ama tercüme basılamıyordu. Çünkü tercüme kelimesi Şeyhülislam tarafından yasaklandığı için Kur'an tercümesi basılmaya imkan yoktu.

AKİF TEFSİRİ HALK DİLİNDE ELMALILI TEFSİRİ AKADEMİK
Bu tercümeler arasında Mehmet Akif'in meali nerede duruyor?

Akif Kur'an tercümelerine çok ilgi olduğu zamanda projesine başladı. Hem de devletten projeyi aldı. Mehmet Akif'in siyasi görüşleri hakkında çok bilgi yok ama diyebiliriz ki Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçince bazı dindar aydınlar 'mirasımızı kaybedebiliriz, ortadan kaldırılır' diye çok korktu. Mehmet Akif'in neden bu projeyi aldığı çok tartışılır çünkü devlet adına çalışıyor. Aynı zamanda duyduğumuz gibi kendisi de çok rahat değildi. Elmalılı hakkında da aynı şeyi söyleyebiliriz. İkisi de tercüme kelimesini kabul etmiyorlar.

Elmalılı'nın tefsirini nasıl buluyorsunuz?

Meal ve tefsir beraber basılmıştı. Çok ilginç bir tefsir. Daha akademik. Ama onun meal kısmı Cumhuriyetin dindar aydınlarının istediği kitap değil, onlar herkesin anlayabileceği bir düzeyde Türkçe istiyorlardı. Yani Akif'in yazdığı gibi bir şey. Zaten Elmalılı'nın tefsiri 9 cilt. Günümüzde her yerde görünen Elmalılı meal versiyonları da orijinal metin değildir. Nerdeyse hepsi sadeleştirilmiş bir şekilde yayınlanıyor. Aslını bulmak zordur.

Akif kolayca anlaşılması bakımından onların istediği gibi bir kitaptı yani?

Elmalılı'nın tefsirinde bir ayet uzun uzadıya tefsir oluyor. Bu ders çalışmak için çok güzel ama oturup kendi kendine okumak için çok müsait değil. Genel olarak Akif'in yazdığı dil çok daha kolay. Okuyucu açısından çekici. Elmalılı'dan daha akıcı. Akif'in şiirlerine göre de çok daha sade. Halkın dikkatini çekmek üzere yazdı ve bunu yaratıcı bir şekilde yaptı. Bazı yerlerinde soru olmadığı yerlere soru koydu. Mesela 'dhalika al-kitab la rayba fihi' (Bakara süresi, ikinci ayet) başka tercümelerde 'Bu kitap doğrudur, onda hiç şüphe yok' şeklinde. Akif'in mealinde ise 'Şu kitabı görüyor musun? İşte bir kere onun hak olduğunda şüphe yok' diyor. Biraz konuşma, muhabbet gibi. Ayeti 'görüyor musun?' şeklinde, bir soru formatında çevirerek, okuyucu ile Kur'an'ın 'doğruluğu' konusunda sağlanacak fikir birliğine dikkat çekiyor.

DİNE OLAN İLGİM ÇOCUKLUKTAN
Üniversitede dini araştırmalar bölümündesiniz. Din'e olan ilginiz nereden geliyor?

Çocukluktan beri tarihe ve dine ilgim vardı. Ortadoğu da ilgimi çekiyordu. Belki bu bir romantizm, bilmiyorum. Üniversitede din tarihi bölümünde okudum.

İslam'la ilgili nasıl çalışmaya başladınız?

Amerika'da lisans yaparken Hristiyanlık, Budizm gibi başka dinler üzerine de çalıştım. Bu dönemde birkaç Türk arkadaşım olmuştu. Ortadoğu'ya olan ilgim nedeniyle de Türkiye'ye gelmeye karar verdim. İstanbul'u seçtim çünkü çok merkezi bir yer ve buradaki kültürle çok ilgileniyorum. Bizans tarihi var, Osmanlı tarihi var, Ortadoğu'ya yakın. Öğrenci değişimi ile gelip bir yıl Boğaziçi Üniversitesi Tarih bölümünde okudum. Türkiye'de olmanın İslam üzerine çalışmaya başlamamda çok etkisi oldu. Arapça ve Türkçe biliyorum.

Basılı mushaflar ve Türkçe Kur'an Mealleri üzerine bir kitap hazırlıyorsunuz. İçeriğinden biraz bahsedebilir misiniz?

Kitabım Osmanlı döneminde Kur'an-ı Kerim'in yazılı mushaftan basılı kitaba nasıl geçtiğini gösteriyor ve o sürecin etrafındaki tartışmalar ele alınıyor. 'Türkçe Kur'an' fikri ve anlaşabileceği lisanda mealler nereden ve nasıl çıktığına odaklanmaktadır. Ayrıca, Osmanlı ve Türkiye'deki Kur'an-ı Kerim üzerine tartışma ve cereyanlar İslam dünyasındaki Kur'an tercümesi fikrinin nasıl etkilendiğini tetkik ediyor.

ŞEMSEDDİN SAMİ ÇAĞDAŞ TEFSİR YAZDI
Türkçe tefsirlere ilginin milliyetçi akımlarla ilgisi var mı?

O durum biraz daha sonra ortaya çıkıyor. İlk önce Tanzimat ve Abdülhamit döneminde aydınlanma fikri çok yüksek. Matbaa aydınlatma aleti olarak görülüyor. Kitapların ve Kur'an Mushaflarının ulaşılabilir oluşu, Kur'an'a erişim ve Kur'an'ı anlama konusunda yeni bir anlayışın gelişmesini sağlıyor. Muallim Naci, Ahmet Midhat, Şemseddin Sami ve Musa Carullah gibi isimlerin bulunduğu birçok yazarın, Kur'an'ı anlamanın ve onu halk için anlaşılabilir kılmanın önemini tartıştıklarını görmekteyiz. Şemseddin Sami de Tefsir-i Cedid isimli bir meal yazıyor. Yavaş yavaş bu fikir yayılıyor. Milliyetçilik biraz sonra geliyor ama geliyor haklısınız.

Şemseddin Sami'nin tefsiri konusunda hiç bilgimiz yok. Siz bu bilgiye nereden ulaştınız?

Osmanlı arşivlerinde Maarif'e (Eğitim Bakanlığı) gönderilmiş bir belgede bu tefsirden bahsediliyor ve basılamayacağı ifade ediliyor. Yani Şemseddin Sami tefsirini Eğitim Bakanlığı'na sunmuş, onlar da Şeyhülislamlığa göndermiş. Eğitim Bakanlığı'ndan müspet karar çıkmış ama Meşihat (Şeyhülislamlık) izin vermeyip reddediyor. Ayrıca Şemseddin Sami'nin arkadaşları da hatıratlarında bir tercüme yazdığından bahsediyorlar. Fakat tefsiri hiç görmemişler. Şu an tefsirin akıbetini bilmiyoruz. Belki nüshası bir yerlerde duruyor ama büyük ihtimalle imha edildi.

Şeyhülislamlık neden reddediyor?

Şeyhülislam red sebebi olarak diyor ki 'Onun fikirleri sağlam değil. Eski tefsirlere aykırıdır' Bence muhteviyatı çağdaş bir tefsir. Belki de ayetlerin çevirileri var. Ayrıca Şemseddin Sami kitabı 2. Abdülhamit döneminde yazmıştı. O zaman Kur'an tercümesi isimli kitap basmak yasaktı. Reddedilmesi için bu da bir etken olabilir.

Kitap meal mi tefsir mi olarak geçiyor?

Kitabin ismi Tefsir-i Cedid. Aslında bu kitabın nasıl olduğunu bilmiyoruz. Arkadaşlarına göre tercüme ama haberimiz yok. Kesinlikle sade Türkçe ile yazılmış çünkü Osmanlı arşiv belgesinde öyle diyor.

Hangi tefsirler yazılıyor bu dönemde?

Mehmet Antebi'nin 1841'de Mısır'da basılan Tefsir'-i Tibyan'ı ve İsmail Ferruh'un 1865'te basılan Tefsir-i Mevakib'i gözüküyor. Bu iki tefsir çok okunur geç Osmanlı döneminde. Defalarca yeniden basılıp, yeni Türkçe tefsir ve tercüme ihtiyacı tartışmaları olunca da hep atıf yapılan tefsirler. Bunlar önemli kaynaklardı.

Tercüme meal karşılığı kullanılabilir mi?

Daha eski kullanımında tefsir tercüme arasında ama haklısınız tercüme kelimesi kullanılamayınca ya meal ya tefsir dediler. Eski dönemlerde daha çok tefsir, yakın zamanlarda daha çok meal kullanıldı. 1908'den sonra birkaç tane tercüme isimli kitap çıkarıldı. 1924 yılında, Cumhuriyetin ilk Ramazan ayında 2 tane tercüme çıkıyor. Hüseyin Kazım Kadri'nin Nur'ul Beyan'ı ve Süleyman Tevfik'in birkaç değişik isim altında basılan kitabı. Çünkü Şeyhülislamlık kaldırıldığı için böyle yayınlar basılabiliyor. Oradan büyük bir tartışma başlıyor.

Bunlar yeni kurulan hükümetin isteği ile yazılan kitaplar mıydı? Yoksa bu serbestlikten faydalanan kitaplar mı?

Devletin maddi desteği yok, bunlar resmi projeler değil. Ama diyebiliz ki yeni hükümet bunlara hiç karşı değildi. Yılın ilerleyen aylarında da Cemil Sait'in tercümesi çıktı. Bu da büyük bir tartışma başlattı. İnsanlar devlete çok şikayette bulundu.

Hangi konuda?

Bu tercümelerin iyi olmadığı, bu insanların Kur'an'a vakıf olmadıkları ve amaçlarının ticari olup bu çevirileri hızlı ve kolay bir şekilde para kazanmak için bastıkları yönünde şikayetler. Buradan Türkiye için sağlam bir tercüme gerektiği düşüncesi çıkıyor. Meclis tamam diyor. Tefsir ve meal yazmak için Elmalılı Hamdi Yazır ve Mehmet Akif görevlendiriliyor.

Devletin bu dönemde dine bakışı nasıl?

Ziya Gökalp'in bahsettiği gibi, İslam'ın toplumun birliğini sağladığı düşünülüyor ve Türkçeleşmesi gerek, milli kültür yaratmalıyız gibi bakılıyordu. Devlet tercüme projesi olduğu dönemde aynı zamanda Buhari'nin hadis kitabı da tercüme ediliyordu. Bu basit bir milliyetçilik değil bence. Ama daha sonra 1930'larda başka bir döneme giriliyor: İlk Türkçe ibadet (ezan, namaz) projesi uygulanıyor ve halk kolay kabul etmediği için ondan sonra devletin dine ilgisi azalıyor. Çok az dini yayını görüyoruz.


Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...