Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
24

Bildirimler

Gayet eğlenceli bir memleket olan Türkiye'de eğlence hayatı artık iyice çığrından çıktı. Televizyonlarda, gazinolardan esinlenen vur patlasın çal oynasın türü programlar sabahın erken saatlerinde başlayıp gece geç saatlere kadar devam ederken, büyük kanalların “az sonra”larla duyurduğu o bar senin bu bar benim ergen eğlenceleri, sektördeki iktidarını kesin olarak ilan etti. Oysa Batı'nın eğlenceyi varolmanın sıkıntısına getirilen bir çözüm olarak tanımladığı yıllarda biz, boş duran oyalanan işe yaramazlara “Hadi kardeşim eğlenme” diyorduk. Vaktiyle düğün-dernek, bayram-seyran gibi özel zamanlara saklanan felekten bir gece çalma arzusu zamanla “gecelere akmaya” dönüştü. Peki felekte gece bırakmayan eğlence aşkımız hangi yollardan geçerek bugünlere geldi? Türkiye'nin kültür ve eğlence hayatının nasıl dönüştüğünü İletişim Sosyoloğu Prof. Dr. Ünsal Oskay'a sorduk.

Memlekette eğlence hayatı nasıl bu hale geldi? Meseleyi baştan alabilir miyiz? Osmanlı'dan mesela.

Eğlence hayatı bizde 19. yüzyılda başlıyor. 1850'lerden önce toplumun kıyısında kalan yerlerde, taşrada folklor var. Davul, zurna. Bu sağlıklı bir kültür, içinde lirik şiirler var, oyunlar var.

Neden sağlıklı?

Çünkü merkezi hükümetin tasarrufu buraları yoğun bir şekilde etkilemiyor. Pazar ilişkileri içinde değiller. Yani köylünün çaldığı bağlamayı komşusu yapıyor. Sonra köylü ekmeğini, peynirini de kendisi imal edebiliyor.


ŞEHİRDE TAMBUR CÜMBÜŞ KÖYDE DAVUL ZURNA
Peki şehirlerde?

O dönem musiki sanat eğlence deyince hiç de öyle sağlıklı bir kültür yok. Yalnızca sarayın ve ricalin yaptığı şeyler var. Bu dönem musikide aşkı yücelten sözler kullanılıyor ama somut bir sevgiliye yönelik sözler değil bunlar. Öznesi yok. Divan şiirini hatırla; selvi boylum, üzüm gözlüm diyor ama kime diyor?

Neden öznesi yok?

Çünkü şiir yazan beste yapan adamların kendi hayatları üzerinde tasarrufu yok. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın dediği gibi; baskıcı toplumlarda, doğu toplumlarında hukuka sahip olan, hukuku vaazeden bir kişidir. Bir de ona vekalet eden onun yakın gölgesi altında yaşayan rical, vekil, vükela… Bunların dışındaki herkes ister yukarıda olsun ister aşağıda, merkezi hükümete boyun eğmek zorunda.

Ama kırsalda merkezi hükümete tepkili ozanların yarattığı bir kültür de var.

11. yüzyılda yüzbinlerce insan köylerini terk edip merkezi hükümetin baskısından kurtulmak için dağlara bayırlara kaçıyor. O zaman insanlar için tek çeşit özgürlük var; o da pasif özgürlük yani merkezi hükümetin gözüne çarpmamak. Taşrada, mesela Konya gibi yerlerin şehir merkezinde cümbüş var, tambur var, hanende var, sazende var. Çünkü şehirde vergi toplayan mültezim, kadı yani merkezi hükümet sayesinde köylüyü soyup soğana çeviren, haram helal demeden yiyip içenler var. Bir iki kilometre ilerde de yalnızca davul zurnayla eğlenen halk.

1850'lere gelince ne oldu?

Şimdi eğlence kültürü deyince, hayatın sıkıntılarına karşı gülmeyi, eğlenmeyi sağlayacak bir alternatif arayaışını anlıyoruz. 1850'lere gelene kadar, Fatih Çarşabma'da doğan bir Türk, orada sünnet oluyor, orada çırak oluyor, orada dükkan açıyor ve günün birinde orada ölüyor. O ölünce mescidin avlusuna gömüyorlar. Sonra torunu mescidin avlusunda top uynuyor yani dedesinin mezarının başında. Günler böyle akıp gidiyordu. Karşı tarafı, Galata'yı Müslüman ahaliden pek kimse bilmiyordu. Çarşamba'da oturanların gerçekten kentli olması, o dedenin, o torunun elinden tutup ayakkabı almak için Galata'ya gitmeye başlamasıyla oldu.


İNGİLİZ'E Mİ YARANSAK FRANSIZ'A MI?
Neden 1850'ler?

Sanayi devriminden sonra endüstriyel kapitalizmin ürünleri her yere yayıldı. Demiryolu ve buharlı gemiler Osmanlı'nı gücünü gölgeledi. İngiltere buharlı gemileriyle Hindistan'dan aldığı çırçırı getirip Liverpool'da, Manhchestar'da en ucuz maliyetle işliyordu. Buna kim dayanabilir? Ne İskenderiye dayanabildi, ne Selanik, ne de Manisa… Bunu toplum çok daha fazla hissetti. Yaşam tarzı değişmeye başladı. İstanbul o yıllarda bir memur şehriydi ve nüfusu 500 binden fazlaydı. Yani Londra'nın neredeyse iki katı.

Eğlence ihtiyacı toplumdaki sıkıntılar artınca mı ortaya çıktı?

Bu ahval içinde musiki gelişmeye başladı. Tekkelerde musiki terbiyesi alanlar yavaş yavaş tekkenin dışında zengin konaklarında, sarayda şarkı söylemeye başladı. Hacı Arif beyler, Yesare Asımlar… İstanbul'da bu havanın halka yayılacak şekilde görünür hale gelmesi Balkanlar'daki Manastır şehrinden gelen Yesare Asım'la oldu. 1910'larda Yesare Asım tekkede ilahi söylerken mahallesindeki bir zengin gel diyor bizim konakta da söyle. O yıllarda yavaş yavaş plakçılar da açılıyordu. Bunlardan ilki Sahibinin Sesi Plakçılık. Tekkede söyleyenler bu plaklara da okumaya başladı. Toplumun sanatçıyı yönlendirmesi böyle oldu ama bu arada Osmanlı'nın alıştığı hayat tarzı da darmadağın oldu. Hayat üslubu hızla değişiyordu. Rusya'nın bozguna uğramasıyla Beyaz Ruslar'la birlikte kaçan prensler, kadınlar, dansözler, şantözler de yeni bir eğlence biçimi getirdi. İstanbul'un zengin kesimi ve bürokratlar, doğuya mı baksak batıya mı, İngiliz'e mi yaransak Fransız'a mı derken, çeşitlenen eğlence hayatı, belirsizliğe düşen toplumun sığınağı oldu. Kafe Şantan'lar, pavyonlar, kantolar… 20'ler 30'lara kadar sürdü bu. 40'lar zaten harp yılları mahrumiyet var.

Ama burada pek bir dejenerasyon yok.

50'lerde Demokrat Parti'yle Marshall yardımlarıyla beraber istimlaklar başlıyor, bu dönemde sessiz sedasız zenginleşen vurguncular ortaya çıkıyordu. DP'nin kadrolarına giren bu zenginler çeşitli sektörlerde tekelleşirken, İstanbul'a gelişler de artıyordu. Tabii gazinolarla gece hayatı da. Her gece musiki, her gece rakı, her gece sesi güzel kendi de güzel kadınlar. O zamana kadar Münir Nurettin yılda bir iki konser veriyordu. Hödük zenginlerin masalarında her gece musiki, rakı, güzel kadınlar derken Türkiye de dejenere olmaya başladı. Eğlenebilme olanağına sahip olanların sayısı artıyor ama nitelik olarak gelişmiyordu. Benim öğrenciliğimde adam olmak isteyenler klasik müzik özellikle de caz dinliyordu. Çok zor alışıyorsun buna ama seversen de seviyorsun. Sevmezsen zaten bir şey anlamıyorsun. O zaman okumuşlar da iyi müziği tanımaya çalışıyordu bir yandan.

Tek parti iktidarının memleketin kültür eğlence hayatı üzerinde denetimi ve yönlendirmesi vardı. Radyolarda Türk müziğinin yasaklandığı dönemler, cumhuriyet baloları… Neden başarılı olamadı?

Padişahlık ve halifelikten sonra batılı bir Türkiye yaratmaya çalıştılar. Ancak bu istedikleri gibi gerçekleşmedi. Kültürel hayatta eğlence hayatında bazı düzenlemeler yapabilirsiniz ancak buna taban oluşturmak için topraksıza toprak vermeniz lazım, endüstri getirmeniz lazım. Tek parti döneminde bunlar yapılmadı. Seçkin bir kadro oluşturup topluma yön vermek istediler. Bu yukarıdan yapılan bir işti. Halkla yüz göz olmak istemediler. Köylüleri köyde tutarak modernleşildiği dünyanın hiçbir yerinde görülmemiştir. Yani dediler ki; akıllı olan benim, iyi kalpli olan da benim. Memleket için ne iyidir ne kötüdür karar verme yetkisi bana aittir. Halk partisinin amacı, senfoni orkestralarıyla, operalarla, tiyatrolarla halkı adam etmekti.


HER TÜRLÜ REZİLLİĞE AÇIK EĞLENCELER
Halk adam olmadı mı?

Bunun ömrü kısa oldu. Aşağıdan gelenler Demokrat Parti'yle durumu değiştirmeye başladı. Devlet himayesinde yeni bir taşra kökenli zengin sınıf oluştu. Bunlar fazla okumadan, eğitilmeden o dar seçkinler zümresinde yer alıp, incelmemiş zevkleriyle kültür hayatı üzerinde etkili olmaya başladılar, eğlenceye hakim oldular. Şimdi en zenginin dinlediği müzik de aynı altında don olmayan adamın dinlediği müzik de.

50'lerin 60'ların eğlence hayatına Zeki Müren'ler, Müzeyyen Senar'lar damga vurdu. Bu dönemde de eğlence hayatı çok fazla dejenere olmamıştı.

O zaman daha kaset maset yoktu. Zeki Müren insanlardaki psikolojik değişimi yansıtıyordu. Şehirlileşen insanların hoşgörüsünü. Ama şehirlerde artık geniş kitleler haline gelen kırsal kökenliler, ezilenler, şehirde şaşıranlar, trikotaj atölyesinde çalışanlar yeni bir müzik aramaya başladılar. Bu arayışı Orhan Gencebay'lar Ferdi Tayfur'lar karşıladı. Batsın bu dünya bilmemne… Birden nasıl zengin olurum diye fırsat kollayan yığınlar bunları dinledi. Bu tiplerin yüzde doksanı it kopuk olup kayboldu. Ama içlerinden sivrilen otoparkçısı, mafyası, uyuşturucu kaçakçısı, silah kaçakçısı, köylü kökenli DP zenginleri gibi etkin olmaya başladılar. Böylelikle bizi her türlü rezilliğe teşvik eden bir eğlence hayatımız oldu.

12 Eylül ve Özal'lı yıllarla bu durum iyice çığrından çıktı diyebilir miyiz? Bugünkü popüler kültür bir apolitikleştirme aracı olarak mı kullanılıyor?

Yalnızca 12 Eylül'le, hegemonyayla, apolitikleştirmeyle açıklanamaz. Bugünkü sığlık birilerinin tezgahladığı bir şey değil. Türkiye'nin bir bütün olarak gittiği yön yanlış. Sen sendikana sahip çıkmazsan, okuyup adam olmazsan 12 Eylül de olur, her şey olur. Türk toplumu ne zaman rafine bir toplum olmuş, çağa ayak uydurmuş. Dünyanın her yerinde bir yabancılaşma hakim. Batı da böyle. Yalnızca eğitimle aşılabilecek bir şey değil bu. Toplumların içi boşaltıldı, genel kültürün içi boşaltıldı. En okumuşu için bile böyle. Şimdi İMÇ'deki görgüsüz herif zamanı zemini iyi kollayıp hangi plak iyi satar biliyor. Bu da onun uzmanlığı. Halk bunu istiyor, sen beğenmesen de satıyor ulan diyor. Satarsa iyidir satmazsa kötü. Dönem böyle.

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...