İnsan, illâ insan…

İnsanın nereden gelip nereye gittiği hakkında insanlık tarihi boyunca büyük düşünce adamları fikir beyan etmişlerdir. İnsanın yaratılışı sadece dinlerin konusu olmakla kalmamış, anatomi, fizik, antropoloji, psikoloji gibi sahalarda da derinlemesine incelenmiştir.

Felsefede, ilahiyatta, romanda, şiirde, tiyatroda, hitabette, belagatte, simyada, astrolojide hep insanın serüveni üzerinde durulmuş, onun varlık âlemindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır.

İnsan, anlayan, kavrayan, sorgulayan, kabul eden, itiraz eden bir varlık. İnsan aynı zamanda cahil, bedbin, perişan, nahak, zalim varlık. İnsan asil, vakur, mütevazı, sessiz, arif ve bilge varlık. İnsan köle, hissiz, bencil, sefil ve bedbaht varlık.

Hakîkatten bir bahis açılacaksa gerçekten insan nedir? Nereden gelip nereye gidiyor? Bütün büyük bilgelerin cevabını aradıkları bu soruyu ilim mahfillerinde pek anı sanı duyulmayan ama küçük hacimli eserine bakıldığında ismi maruf pek çok zevattan daha derin bir fikir işçisi olduğu anlaşılan Denizlili Mehmed Emîn Efendi de soruyor ve cevabını bulmak için çaba gösteriyor. Mustafa Tatçı Hoca'nın hazırladığı Hakîkatten Bir Bahis veya Teşrîh-i Hak isimli kitap, 'Nereden Gelip Nereye Gidiyor İnsan' başlığıyla H yayınları tarafından yayımlandı.

Müellif küçük risalesinde yazdıklarına herhangi bir kaynak göstermiyor. Rahat bir anlatımla 'insanın mahiyeti'ne dair ufuklar çiziyor. Fikirlerini kimi zaman manzum şeklinde de dile getiren Mehmet Emîn Efendi belli ki derin bir tasavvufi bilgiye de sahip. 'Defn-i belâ gibi olsa her gâlat sahihtir/Lâkin tesâdüfe vardır söyleyen tasarruf/Arz-ı belâgat ile cehl-i beyân kabîhtir/Gördün tasarrufa vardır söyleyen tasavvuf'. Mustafa Tatçı bu yönüyle Mehmet Emîn Efendi için şunları söylüyor: 'O, gerek manzumelerinde ve gerekse eserinin herhangi bir yerinde dolaştığı manevî bahçeden söz etmemektedir. Fakat onun tasavvuf ilminin zirvelerinde dolaştığını söylersek hiç de yanlış olmaz.'

Hz. Peygamber (s.a.v) 'Kerem, müminin kalbidir' diye buyurmuştur. Mümin kâinatta her şeye ibret nazariyle bakar ve anlamaya çalışır. Hiçbir şeyin boşuna yaratılmadığını bilerek sürekli bir tezekkür ve tefekkür hali içinde bulunur. Dünya hayatının geçici, ebedi âlemin ise baki olduğunun bilincindedir. Bu bilinci taşıdığı için yaptığı her işi Hak namına yapar. Bütün insanların yaratılışta kardeş olduklarını bilir. Dil, din, ırk ayrımı yaparak şeytanın planına alet olmaz. Mehmed Emîn Efendi bu konularda da çok değerli düşüncelere sahiptir. 'Her nasıl olursa olsun kürre-i zemîndeki insanlar cümlesi kardeştirler. O kadar vâsî' kürre-i zemîne sığamıyor da birbirimizin kanlarını dökmek ve harb etmek eşref-i mahlûk olan insanlara hiçbir veçhile sezâ ve lâyık edilemez. Dünyada bir uhuvvet-i umûmiyye ve sulh-ı umûmî başlamalıdır. (…) Ey kürre-i zeminde olan bütün insan kardeşler, geliniz Allah aşkına geliniz! Barışalım, birleşelim. El birliğiyle şu aramızda olan adâveti, buğz ve kini ve harp denilen divaneliği kaldıralım. Sağlam bir uhuvvet-i umumiye yapalım. Kavmiyet ve milliyet da'vâlarında hâsıl olan zıddiyyet ve gayrıyyetten fâriğ olalım, vazgeçelim.'

Bugün insanlığın içinde bulunduğu acıklı duruma baktığımızda Mehmed Emin Efendi'nin sözlerinin ne kadar anlamlı olduğunu bir kere daha görüyoruz. Yaşadığımız çağda sömürülen, hor görülen, yurtlarından sürülen, kimyasal silahlar dâhil her türlü ahlak dışı yöntemlerle öldürülen yüzbinlerce insana tanık oluyoruz. Adına medeni denilen ülkelerin marifetiyle özellikle İslam coğrafyalarında ekilen ayrılık tohumları kardeşi kardeşe düşman hale getiriyor, tüm insani değerler yerle yeksan oluyor. Şayet Mehmet Emîn Efendi gibi arif ve bilge zatların çağrılarına kulak verilirse bugün insanlığın içine düştüğü sefil durum elbette ki olmaz.

Her türlü insani değerlerin aşındığı zamanlarda bu tür kıymetli eserlere müracaat edilmesi elzemdir. Varlığın en şerefli tacı giydirilmiş insana gösterilmesi gereken ihtiram, ancak onun yüce mertebesini anlamakla mümkün olabilir. Bu nev'i kıymetli eserlerin bir eğitim seferberliği duyarlığı içinde okunması ve okutulması gerekir. Ta ki 'insan insanın kurdu' olmasın.

Nereden Gelip Nereye Gidiyor İnsan

(Hakikatten Bir Bahis veya

Teşrih-i Hak)

Denizlili Mehmed Emin Efendi

Haz.: Mustafa Tatcı

H Yayınları

2013

108 sayfa