Kamu gücünün şahsi servet elde etmek için kullanılması, tarih boyunca devletlerin karşı karşıya kaldığı temel sorunlardan biri oldu. Millete hizmet için verilen makamın kişisel güç ve zenginlik elde etme aracına dönüşmesi, iktidarla birlikte ortaya çıkan kadim bir insan zaafıydı. Osmanlı Devleti de altı asırlık tarihi boyunca bu tehlikeyle mücadele etmeye yönelik çeşitli tedbirler geliştirdi.
Dünyanın en eski medeniyet merkezlerini ve sayısız kadim topluluğu yüzyıllar boyunca aynı devlet çatısı altında yönetmeyi başaran Osmanlı’nın bu tecrübesinde, insan zaaflarını bilen, gerçekçi bir idare zihniyetinin önemli payı vardı. Zira Osmanlı idare geleneğinde makam, sahibine ait kalıcı bir imtiyazdan ziyade devlete hizmet için verilen geçici bir emanetti. Bu zihniyet yöneticilerin yetki ve servetlerini şahsi mülkleri gibi görmelerini önlemeye yönelik çeşitli mekanizmalara yansımıştı. Klasik dönemde kul sistemi ve müsadere uygulaması, on dokuzuncu yüzyılda modernleşme hareketleriyle birlikte yeni bir biçim aldı. Düzenli maaş sistemi, modern ceza hukuku ve bürokratik denetim kurumları bu dönüşümün öne çıkan araçları arasındaydı. Bu yazıda tüm devletlerin yüzleştiği yolsuzluk ve rüşvet olgusuyla mücadeleye Osmanlı tecrübesi üzerinden bakacağız.
Kul sistemi ve müsadere usulü
Klasik Osmanlı idari yapısında bürokratların devlet üzerinden orantısız servet biriktirmesini ve merkeze rakip odakların doğmasını engelleyen en temel mekanizma kul sistemi ve bu sistemin doğal tamamlayıcısı olan müsadere usulüdür. Fâtih Sultan Mehmed döneminde genişletilerek kurumsal bir nitelik kazanan bu model, askeri-bürokratik kadroların büyük ölçüde devşirme kökenli unsurlardan teşkil edilmesine dayanıyordu. Bu anlayışa göre padişahın kulu statüsünde bulunan yöneticiler, makam ve zenginliklerini kendi bağımsız kimlikleriyle değil, padişaha ve devlete olan mutlak sadakatleriyle elde etmekteydiler.
Sistemin iktisadi mantığı gereği, bir yöneticinin uhdesine verilen dirlikler, gelirler ve mallar şahsa değil makama aitti. İdari hiyerarşide yükseldikçe gelirleri de aynı oranda artan askeri sınıf mensuplarının, bu gelirleri biriktirip kalıcı bir kişisel sermayeye dönüştürmeleri yasaktı. Görev süreleriyle sınırlı olan bu gelirler emeklilik durumunda büyük ölçüde düşürülüyor, yöneticilerin serveti ancak hanelerini beslemeye veya vakıflar yoluyla kamu hizmetlerini finanse etmeye harcanabiliyordu.
Kanunî Sultan Süleyman devrinden itibaren ulema sınıfı dışındaki bütün yönetici sınıfı kapsayacak şekilde genişletilen bu statüde, bir devlet adamının ölümü halinde geride bıraktığı birikmiş servete devlet hazinesi (beytülmâl) adına doğrudan el konulmaktaydı. Kanunî dönemine ve sonrasına ait uygulamalarda açıkça görüldüğü üzere, görev esnasında vefat eden ya da azledilen paşaların terekeleri defter memurları tarafından mühürlenip tahrir edilir, borçları düşüldükten ve ailelerine sadece geçinebilecekleri makul bir nafaka bırakıldıktan sonra tüm nakit, mücevher ve gayrimenkulleri müzayede yoluyla hazineye devredilirdi. Osmanlı sistemi bu yolla Batı Avrupa’dakine benzer bağımsız bir toprak ve servet aristokrasisinin teşekkül etmesini ve devlet imkânlarıyla zenginleşen hanedanların oluşmasını yapısal olarak engelliyordu.
Bürokratların keyfi zenginleşmesini sınırlayan bir diğer yapısal unsur ise taşradaki yargı ve denetim mekanizmasıydı. Merkez, taşradaki idarecilerin yetkilerini kötüye kullanarak halktan kanun dışı para toplamasını engellemek için doğrudan merkeze bağlı olan kadıları birer denetim organı olarak konumlandırmıştı. Padişahlar, dönemsel olarak yayımladıkları adaletnâmeler ile ehl-i örfün reayaya uyguladığı zulüm, angarya ve haksız vergi taleplerini en ağır şekilde yasaklamış ve zulme uğrayan reayanın Divân-ı Hümâyun’a şikâyet hakkını güvenceye alarak bürokratların halk üzerinden zenginleşme yollarını tıkamayı hedeflemişti.
Önce mağdurun hakkı, sonra hazine
Alınan önlemlere rağmen bürokraside rüşvet, görevi kötüye kullanma ve kamu malını zimmete geçirme vakaları yaşanabiliyordu. Osmanlı yönetimi bu tür eylemleri hem dinen haram hem de devlete ve halka karşı işlenmiş ağır bir suç olarak görüyordu. Suç işleyen görevlilere verilecek cezalar, mensup oldukları devlet sınıfına göre değişiyordu. Vezirlerden beylerbeylerine ve sancak beylerine kadar askerî-idarî yöneticileri bekleyen yaptırımlar oldukça ağırdı. Bunlar arasında görevden azil, rütbe düşürme, mallara el koyma, hapis ve uzak kalelere sürgün gibi cezalar bulunuyordu.
Bununla birlikte, yolsuzluğu kanıtlanan, halka zulmeden veya devleti zarara uğratan yöneticiler idama kadar varan ağır cezalarla karşılaşabiliyordu. Padişahın örfî hukuk çerçevesindeki yetkisine dayanan bu uygulama, siyaseten katl olarak biliniyordu. Suç nedeniyle yapılan müsaderelerde temel ilke ise haksız yolla elde edilen malların önce mağdurlarına iade edilmesi, hak sahibi bulunmayan kısmın ise hazineye aktarılmasıydı.
Ulema için istisnai müsadere
Şeriatın uygulayıcıları olan ulema, diğer askerî ve idarî görevlilerden farklı bir hukuki statüye sahipti. Rüşvet aldığı kanıtlanan bir kadı, yargı görevinden alınır ve çoğu zaman sürgüne gönderilirdi. Ulema mensuplarına kural olarak idam ve müsadere cezası uygulanmaz, malları mirasçılarına bırakılırdı. Fakat Cinci Hoca ve Şeyhülislam Seyyid Feyzullah Efendi örneklerinde olduğu gibi, siyasi krizlerin yaşandığı ve büyük servetlerin biriktiği istisnai dönemlerde bu kuralın dışına çıkıldığı da görülüyordu. Bu isimler idam edilmiş ve mallarına el konulmuştu.
Osmanlı-İslam hukukunda rüşvet alan kadar veren de suçlu sayılıyordu. Fakat eğer bir kişi uğradığı zulümden kurtulmak veya meşru hakkını elde etmek için çaresizlik içinde rüşvet vermişse bu kuralın dışında tutulabiliyordu. Hatta verdiği parayı dava yoluyla geri alma hakkı da vardı. Yani Osmanlı şer’i hukuku, haksız kazanç sağlayan görevliyle hakkını aramak için çaresiz kalan vatandaşı birbirinden ayırıyordu.
Tanzimat çağında yeniden yapılanma
On dokuzuncu yüzyılın başında tahta çıkan II. Mahmud’un başlattığı merkeziyetçi reformlar Osmanlı bürokrasisini Batı tarzı modern bir idareye dönüştürmeyi hedeflemekteydi. 1838 tarihli Memurin Ceza Kanunnamesi ve 1839 Tanzimat Fermanı ile keyfî müsadere ve siyaseten katl uygulamalarına son verilmesi yönünde önemli adımlar atıldı. Mülkiyet hakkı güvence altına alınırken, kişilerin mallarına el konulması hukuki kurallara bağlandı.
Bunun yanında, memurları rüşvete yönelten sebeplerden biri olarak görülen harç ve hediye sistemi kaldırılmaya çalışıldı. Memurlara ve kadılara hazineden düzenli maaş bağlanarak bu gibi durumların önüne geçilmesine çabalandı. 1840, 1851 ve 1858 tarihli ceza kanunlarıyla ve 1855 tarihli Men’-i İrtikâb Kanunnamesi ile rüşvet ilk kez modern ceza hukuku çerçevesinde tanımlandı. Rüşvet alan ve verenler için görevden uzaklaştırma, hapis, kürek ve para cezaları getirildi.
Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye ve Divan-ı Muhasebat gibi kurumlar aracılığıyla bürokratların denetlenmesi ve hesap vermesi amaçlandı. Ayrıca memurların Kur’an üzerine yemin ederek rüşvet almayacaklarına dair söz verdikleri tahlif usulü uygulandı, hangi hediyelerin kabul edilebileceği de nizamnamelerle belirlendi.
Ancak bütün bu reformlara rağmen yolsuzluk tamamen ortadan kalkmadı. Tanzimat döneminde iltizam sisteminin kaldırılarak vergilerin doğrudan muhassıllar aracılığıyla toplanması denemesi, taşrada yeni yolsuzluklara ve denetim sorunlarına yol açtı. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında demiryolu, liman ve maden yatırımları için yabancı sermayeye tanınan imtiyazlar da bürokratlarla çıkar çevreleri arasında yeni rüşvet ve komisyon ilişkilerinin doğmasına zemin hazırladı.
Osmanlı tecrübesinden neler öğrenebiliriz?
Osmanlı’nın klasik dönemden modernleşme çağına uzanan altı asırlık tecrübesi, devlet yönetimine dair önemli bir gerçeği ortaya koyuyor: Kamu gücünü elinde bulunduranların bu gücü şahsi servet elde etmek için kullanma eğilimi, dönemler ve yönetim biçimleri değişse de varlığını korumuş, bu sorun tamamen ortadan kaldırılamamıştır. Bu anlamda söz konusu zaafın farkında olarak denetleme mekanizmalarının sürekli güncel tutulması gerekmektedir.
Osmanlı, bu tehlikeyi önlemek için siyaseten katl ve müsâdere gibi oldukça sert uygulamalara başvurmuştu. Fakat ağır cezalar ve mal varlığına el koyma yetkisi, yolsuzluğu önlemeye yeterli olmadı. Devletin iktisadi dengeleri bozulduğunda ve makamlar liyakatsiz dağıtılmaya başlandığında en sert kurallar bile caydırıcı olmuyordu. Tanzimat döneminde getirilen düzenli maaş sistemi ve denetim kurumları önemli yeniliklerdi. Fakat liyakatin dikkate alınmadığı, şeffaflık ve etkili denetimin sağlanmadığı periyotlarda yolsuzluk yeniden zuhur ediyordu.
Kamu gücünün şahsi çıkarlara alet edilmesini önlemek için liyakat esaslı atamalar ve etkili denetim mekanizmaları elbette gereklidir. Ancak meselenin bir de hukuk ve kurumların ötesine uzanan ahlaki bir boyutu vardır. Zira en gelişmiş denetim mekanizmaları dahi insanın iç dünyasındaki hırsı, tamahı ve iktidar arzusunu bütünüyle kontrol altına alamaz. Bu noktada ferdin kendi vicdanında geliştirdiği ahlaki denetim, en az kurumsal tedbirler kadar önem kazanır. İnsanın kendisini her an hesabını vereceği ilahi bir makam karşısında da sorumlu hissetmesi, başkalarının görmediği yerde dahi adaletten ayrılmamasını sağlayan bir ahlakın kaynağıdır.
Elbette böyle bir vicdan ve sorumluluk bilincini inşa etmek, kanun çıkarmaktan ya da yeni denetim kurumları kurmaktan çok daha uzun ve hassas bir iştir. Bu ise ailenin, eğitim kurumlarının, dinî ve kültürel çevrelerin, kısacası bütün toplumun meselesidir. Ezcümle; yolsuzlukla mücadele ederken kamu görevini bir emanet olarak gören insanı ve bu anlayışı yaşatacak ahlaki iklimi de düşünmek gerekir.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.