Göbeklitepe hangi tarih tezlerini çöpe attı?

Uzun zamandır insanlık tarihine dair hâkim anlatı Darwinist ve pozitivist bir bakış açısıyla şekillenen bir tarih kurgusuna dayanıyor. İnsanın kökeni, yeryüzündeki ilk varoluşu ve bugünkü insana uzanan süreç, çoğu zaman bu anlayışın ön kabulleri doğrultusunda, düz bir ilerleme çizgisi üzerinde ele alınıyor. Üstelik bu anlatı, özellikle dinlerin insan telakkisine karşıt bir açıklama ve alternatif olarak sunuluyor.

Oysa semavî dinler, bilhassa dinimiz İslâm, insanlık tarihini Hz. Âdem’in hem ilk insan hem de ilk peygamber olarak yaratılmasıyla başlatır. Hz. Muhammed (sav) ile sona eren nübüvvet silsilesi üzerinden insanlık tarihini aynı zamanda bir peygamberler tarihi olarak okur. Dolayısıyla insanlığın geçmişine dair her yeni keşfi, bu tarih anlayışını peşinen dışlayan ilerlemeci kabuller üzerinden değerlendirmek yerine, farklı açıklama ve yorumlara açık biçimde ele almak gerekir. Ülkemiz sınırları içerisinde, Şanlıurfa’da ortaya çıkarılan Göbeklitepe buluntuları da insanlık tarihine ilişkin yerleşik kabulleri yeniden düşünmeye sevk eden önemli keşifler arasında yer alıyor. Bu yazıda Göbeklitepe’deki keşiflerin serencamına, hangi tarihsel anlatıları tartışmaya açtığına ve insanlık geçmişine dair bize neler söylediğine yakından bakacağız.

Göbeklitepe’nin keşfi

Göbeklitepe’nin arkeoloji dünyasının gündemine girmesi, 1963 yılında İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortaklaşa yürüttüğü Güneydoğu Anadolu tarih öncesi araştırmaları sırasında gerçekleşti. Amerikalı arkeolog Peter Benedict tarafından kayıtlara geçirilen tepe, yüzeyde bulunan çakmaktaşı aletler ve kireçtaşı bloklar nedeniyle başlangıçta bir taş ocağı ya da Roma dönemine ait bir mezarlık olarak değerlendirildi. Bu sebeple alanın taşıdığı tarih öncesi önem o dönemde fark edilememişti.

1980’lerde yöre köylülerinden Şavak Yıldız’ın tarlasını sürerken sabanına takılan bir heykel parçasını Şanlıurfa Müzesi’ne götürmesi, keşif sürecinde yeni bir dönüm noktasıydı. İlk bakışta değersiz bir kireç taşı olarak yorumlanan buluntu müze deposuna kaldırılmış ve uzun süre dikkat çekmemişti. 1990’ların başında Nevali Çori kazılarını yürüten arkeolog Klaus Schmidt’in bu parçaları fark etmesiyle Göbeklitepe yeniden gündeme geldi. 1994 yılında bölgeyi ziyaret eden Klaus Schmidt, buranın önemli bir kült merkezi olduğunu düşündü. 1995 yılında Şanlıurfa Müzesi ve Alman Arkeoloji Enstitüsü iş birliğiyle başlayan sistemli kazılar, insanlık tarihine ilişkin yerleşik kabulleri yeniden tartışmaya açacak bulguları ortaya çıkardı.

İnsanlık tarihi kaç bin yıl geriye gitti?

Kazılar ilerledikçe ortaya çıkarılan T biçimli devasa dikilitaşlar ve bunları çevreleyen dairesel yapılar, insanlık tarihine ilişkin yerleşik kronolojiyi geriye çekti. Radyokarbon analizleri ve arkeolojik tabakalar Göbeklitepe’nin MÖ 10. bin yıla, yani günümüzden yaklaşık 11.500-12.000 yıl öncesine tarihlendiğini ortaya koydu. Bu da Göbeklitepe’yi Malta tapınaklarından yaklaşık altı bin, İngiltere’deki Stonehenge’den yedi bin, Mısır piramitlerinden ise yedi bin yılı aşkın süre daha eski kılıyor. Anadolu’nun önemli kadim yerleşimlerinden Çatalhöyük de Göbeklitepe’den binlerce yıl sonra ortaya çıkıyor. Bütün bunlar, insanlığın mimari becerisini, estetik anlayışını ve toplumsal örgütlenmesini ancak yerleşik hayatın, tarımın ve yazının ortaya çıkışıyla açıklayan geleneksel tarih anlayışını ciddi biçimde sorgulamayı gerektiriyor. Çünkü Göbeklitepe, henüz tarımın ve yerleşik hayatın yaygınlaşmadığı bir dönemde insanların yapılar inşa edebildiğini, gelişmiş bir sembolik dünyaya ve güçlü bir toplumsal örgütlenmeye sahip olduğunu gösteriyor.

Önce ekonomi sonra din mi?

Göbeklitepe, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda şekillenen doğrusal ve evrimci tarih anlayışının temel kabullerinden birini ciddi biçimde sorgulattı. Pozitivist düşüncenin etkisiyle Taş, Tunç ve Demir Çağları şeklinde sınıflandırılan insanlık tarihi, zamanla tek yönlü bir gelişim şeması içinde yorumlanmaya başlanmıştı. Bu anlayışa göre insan toplulukları önce avcılık ve toplayıcılıkla yaşayacak, ardından tarımı keşfedip hayvanları evcilleştirecek ve yerleşik hayata geçecekti. Tarımsal üretim fazlası iş bölümünü, mülkiyet ilişkilerini ve toplumsal sınıfları doğuracak bundan sonra da din, tapınaklar ve din adamları sınıfı ortaya çıkacaktı. Kısacası insan önce karnını doyuracak, yerleşecek ve şehirler kuracak, ancak bütün bunlardan sonra mabede ve dine ihtiyaç duyacaktı. Göbeklitepe ise tam da bu kurgusal silsileyi bozdu. Henüz tarımın ve yerleşik hayatın yaygınlaşmadığı bir dönemde inşa edilen kutsal yapılar, dinî inançların ekonomik refah ve şehirleşmeden sonra doğduğu tezini ciddi biçimde tartışmalı hâle getirdi. Yani insanlık tarihini yalnızca maddî ihtiyaçlar ve ekonomik gelişmeler üzerinden okuyan indirgemeci yaklaşımın güdüklüğü ortaya çıkıyordu.

İlkel insan efsanesi çöküyor

Göbeklitepe öncesinde hâkim olan bu tarih anlayışı, tarihöncesi insanı ve onun manevi dünyasını büyük ölçüde indirgemeci bir bakışla ele alıyordu. Avrupa-merkezci yaklaşım, modern Batı-Avrupalı beyaz insanı tarihsel gelişimin zirvesine yerleştirirken geçmişin kadim topluluklarını zihinsel bakımdan yetersiz, soyut düşünme yeteneğinden yoksun, kaba ve vahşi insanlar olarak tasvir ediyordu. Bu anlayışta “tarih öncesi” insan, esas olarak hayatta kalma ve karnını doyurma mücadelesi veren bir varlıktı. Din anlayışı da bu indirgemeci bakıştan nasibini alıyordu.

Önce tapınak sonra şehir

Dinî inançlar, insanın yıldırım, fırtına ve vahşi hayvanlar gibi doğa olayları karşısındaki korku ve çaresizliğinden doğan ilkel tepkiler olarak izah ediliyordu. İnsan, doğaya hâkim oldukça felsefi ve manevi bakımdan gelişecek, dinî ve sembolik dünyası da bu gelişimin ardından zenginleşecekti. Göbeklitepe bulguları ise bu hayâlâtı geçersiz kıldı. Daha çanak çömlek üretiminin, tarımın ve yerleşik hayatın yaygınlaşmadığı bir dönemde yaşayan toplulukların inşa ettiği kompleks yapılar, onların son derece gelişmiş bir semboller dünyasına ve karmaşık bir inanç alemine sahip olduklarını gösterdi.

Göbeklitepe’de karşımıza çıkan din, medeniyetin kökenine dair yerleşik kabulleri de sorgulatan önemli bir örnektir. Çevresinde kazının yakın zamanlı aşamalarında keşfedilen yerleşimlerin de bulunduğu bu alan, esas itibarıyla dinî merasimlerin gerçekleştirildiği ve farklı toplulukların bir araya geldiği bir kutsal merkez niteliğindeydi. Göbeklitepe’de bulunan tonlarca ağırlıktaki yekpare dikilitaşların çıkarılması, taşınması ve dikilmesi, güçlü bir toplumsal örgütlenme, işçilik yapacak kişilere besleyecek bir ekonomi ve ortak hareket kabiliyeti gerektiriyordu.

Göbeklitepe mimarisinde dinî inanç, son derece somut ve heybetli bir biçimde karşımıza çıkmaktadır. Çapları 10 ila 30 metre arasında değişen dairesel ve oval yapıların merkezinde, yüzleri birbirine dönük iki büyük T biçimli dikilitaş, bunların çevresinde ise taş duvarlarla birleştirilmiş daha küçük sütunlar yer almaktadır. İnsan biçiminde tasarlanan bu dikilitaşların üzerinde kollar, eller, parmaklar, kemerler ve hayvan postları dikkat çekmektedir. Bu tasvirler, söz konusu sütunların basit mimari unsurlar olmadığını, dönemin insanının kutsal kabul ettiği varlıkları temsil ettiğini akla getirmektedir. Merkezdeki iki büyük sütun ile çevresindeki diğer dikilitaşlar arasındaki düzen de belirli bir hiyerarşiye ve gelişmiş bir inanç dünyasına işaret etmektedir.

Yapıların zeminlerinde kullanılan özel kaplama teknikleri, taş tekneler ve sıvı tahliyesine yönelik düzenlemeler, burada çeşitli dinî merasimlerin gerçekleştirildiğini gösteren deliller arasındadır. Dikilitaşlar üzerindeki tilki, yaban domuzu, yılan, turna, leopar, boğa ve akbaba gibi hayvan kabartmaları ile farklı geometrik işaretler, dönemin insanının zengin bir remizler dünyasına sahip olduğunu göstermektedir. Kafatasları üzerinde tespit edilen işlemler de ölüm ve atalarla ilişkili ritüellerin varlığına işaret etmektedir.

Göbeklitepe’deki dinî hayatın dikkat çekici bir başka yönü de yapıların kullanım sonrasındaki akıbetidir. Belirli bir süre kullanıldıktan sonra bu yapılar terk edilmemiş, aksine taş ve toprakla bilinçli biçimde doldurularak kapatılmıştır. Bu işlem sırasında hayvan kemiklerinin de kullanılması, kapatma sürecine bazı merasimlerin eşlik etmiş olabileceğini düşündürmektedir.

İnsan ilk günden beri inanan bir varlıktı

İnsanlık tarihini sadece karın doyurma, barınma ve hayatta kalma mücadelesi üzerinden okumak, insanın mahiyetini anlamamaktır. Bu hatalı insan tanımı üzerine inşa edilecek her medeniyet ise insanı hakikatinden uzaklaştırır, özüne yabancılaştırır, anlam yitimine uğratır ve orada ahlak sükût eder, dünyanın ahengi bozulur. Oysa insan, tarih boyunca maddî şartları ne olursa olsun manevi arayışlar içinde olmuş, nübüvvet ve velayet aracılığıyla yaratıcısıyla irtibat kurmuş, ona ibadet etmiş ve hayatını inandığı hakikatler etrafında şekillendirmiştir. Evrimci tarih anlayışının, insan tasvirinde gözden kaçırdığı husus da tam olarak budur. Zira modern araştırmacıların arkeolojik kalıntılarda aradığı insan, büyük ölçüde kendi ilerlemeci tarih tasavvurunun ürünüydü. Üstelik insanın inanç dünyası, kulluk bilinci ve yaratıcıyla kurduğu bağ, maddî kalıntılara bütünüyle yansıyabilecek şeyler de değildir. Göbeklitepe ise insanın günümüzden 12 bin yıl önce de bugüne benzer biçimlerde kutsala yöneldiğini, inançları etrafında bir araya geldiğini ve bu uğurda büyük eserler meydana getirdiğini gösteriyor. Demek ki insanlık tarihi inancın, kulluğun ve anlam arayışının da tarihidir. İşte İslâm’ın Hz. Âdem ile başlattığı ve peygamberler silsilesiyle anlamlandırdığı insanlık tarihi perspektifi de tam olarak bu hakikati merkeze almaktadır.