Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
24

Bildirimler

Sinema tarihinde İstanbul'un yeri ondan sorulur!

Ertan Altan01:00, 28/12/2008, PazarG: Güncelleme: 17:50, 28/12/2008, Pazar
Yeni Şafak
Sinema tarihinde İstanbul'un yeri ondan sorulur!

Öykülerinde İstanbul kentine yer veren yabancı sinema filmlerinin afiş ve lobi fotoğraflarını toplamak, Yeni Şafak gazetesi sinema yazarı Ali Murat Güven'in en büyük hobisi. Yaklaşık 15 yıldır bu konsept çerçevesinde görsel malzeme biriktiren Güven, çabalarının sonunda benzersiz bir sinema arşivine sahip olmuş. Ve bu ömür törpüsü çaba, en sonunda “olayın kıymetini bilenler” tarafından da fark edilmiş durumda. 2010 yılında Avrupa'nın kültür başkentliğini yapmaya hazırlanan İstanbul kentinin hazırlık komitesi, bu kapsamda düzenlenecek olan “Dünya sinema tarihinde İstanbul” konulu film festivalinin organizatörlüğüne Güven'i lâyık gördü.

İstanbul, sinemacılara sunduğu doğal, tarihî ve mimarî güzelliklerle, bu sanatın bir yüzyılı aşan tarihçesi boyunca daima gözde bir çekim mekânı olageldi. Özellikle de serüven türü filmlerin yapımcıları, İstanbul'u casusların cirit attığı egzotik ve gizemli bir kent olarak, sinemanın yaygın bir kitle eğlence aracına dönüştüğü ilk dönemlerden günümüze kadar düzinelerce filmde başarıyla kullandılar. Türklerin 555 yıllık gözbebeği, çoğu kez soluk kesici uluslararası entrikaların merkezi olduğu gibi, kimi zaman da tutkuyla bezenmiş aşkların yaşandığı bir diyar olarak resmedildi beyazperdede…

Öykülerinin bir bölümünde ya da bütününde İstanbul kentine yer veren yabancı sinema filmlerinin afişlerini, posterlerini, lobi ve set fotoğraflarını toplamak, Yeni Şafak gazetesi sinema yazarı Ali Murat Güven'in en büyük hobisi. Yaklaşık 15 yıldır bu konsept çerçevesinde görsel malzeme biriktiren Güven, sonunda, Türkiye'nin ve dünyanın dört bir köşesindeki sinema koleksiyoncularından kıran kırana pazarlıklarla satın alarak biraraya getirdiği eşsiz bir arşive sahip olmuş. Koleksiyonunda, bugün hâlâ pek çok kişinin tebessümle hatırladığı dilllere destan “Topkapı”dan, azılı sinefiller dışında hemen hiç kimsenin varlığını dahi bilmediği “Tenten İstanbul'da”ya kadar yüzlerce parça filmin görselleri var.

Güven, bu göz kamaştırıcı malzemeyi bir araya getirme serüvenini bizlere aktarırken, “Koleksiyonumdaki çoğu afiş ve fotoğrafı, sahipleriyle resmen psikolojik savaşa girerek satın aldım” diyor ve şöyle devam ediyordu:

“Çünkü, bu tür nadide malzemelerin esas kaynağı ABD, İngiltere, Belçika, Almanya ve Fransa gibi batı ülkeleri. Ve oradaki arşivcilerin hayat standartları da son derece yüksek, koleksiyonlarındaki parçalar değerli. Rahat yaşamak, zamanla adamlarda bu tür marjinal hobilerin ortaya çıkmasına vesile olmuş.

Bazı film afişleri vardır ki günümüzde onları yapımcı şirketinin arşivinde dahi bulamazsınız; fakat bir bakarsınız Münihli, New Yorklu ya da Londralı bir koleksiyoncu yeryüzünde kalan tek nüshayı ele geçirmiş ve gözü gibi koruyor. Kimi zamanlar, şansınız yaver giderse, internetteki ebay gibi uluslararası müzayede sitelerinde yolunu şaşırmış bir satıcıdan 150-200 dolara güzel bir poster satın alabilirsiniz.

Fakat, filmlere ilişkin hatıra eşyalarını satanlar çoğu kez gayet bilinçli kişiler. Ellerindeki malzemenin değerini biliyorlar, o yüzden de nadir bulunan bir film afişinde kapıyı en düşük 500-1000 dolar bedelle açanlar var.

Sonuç itibarıyla, bu arşivi bir araya getirene kadar az çile çekmediğimi belirtmeliyim. Ancak, şimdilerde ortaya çıkan koleksiyona bakıyorum da çektiğim onca çileye değmiş doğrusu. Söylesenize, kaç sinemaseverin elinde Charles Bronson ile Fikret Hakan'ı 'Paralı Askerler' filminin setindeki bir molada çay içip sohbet ederken gösteren bir fotoğraf karesi vardır? Ya da henüz 33 yaşındaki gencecik bir Sean Connery'yi 1963'ün İstanbul'unda, Galata Köprüsü'ndeki seyyar satıcılardan simit alırken görüntüleyen bir kare, hangi sinemasever için keyifli bir hatıra değildir?

Bu ve bunun gibi düzinelerce görsel malzemeye sahibim şu anda. Ki elimdekilerin çoğu da türünün tek örneği durumunda…”


Osmanlı döneminde başlayan sinemasal ilgi

/resim/site/resim23157a3db2e56ef07e5by.jpg
Ali Murat Güven'in elinde bulunan en eski İstanbul temalı yabancı film afişi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan da öncelere ait. Bu, 1919 tarihli bir Alman filmi, “Die Rose Von İstanbul”, yani Türkçe adıyla “İstanbul'un Gülü”. Sessiz sinema döneminde, Alman sinemasının o birbirinden müthiş dışavurumcu yapıtlarıyla ortalığı sarstığı günlerde Felix Basch adlı bir Alman yönetmen tarafından ülkemizde çekilmiş. Muhtemelen, İstanbul'da geçen egzotik bir aşk öyküsünün aktarıldığı bu sessiz film hakkında ne yazık ki günümüze kadar ulaşan çok fazla bir bilgi yok; ancak Güven'in elinde bu filmin oldukça iyi durumda bir afişi mevcut…

Batılı sinemacıların Türkiye ve İstanbul'a yönelik gerçek anlamdaki ilgisi ise Cumhuriyet'in ilanından sonra ortaya çıkmış. Henüz Mustafa Kemâl Atatürk yaşarken, kente -özellikle de casusluk serüvenleri- çekmek amacıyla sık sık gelmeye başlayan yapımcılar, tek parti iktidarı döneminde bir düzineye yakın film çekmişler İstanbul'un gözde tarihî ve turistik mekânlarında. Ancak, bunlar, o dönemin çalışma tekniklerine uygun olarak, daha ziyade yalnızca dış çekimleri İstanbul'da gerçekleştirilen, iç mekân çekimleri ise İngiltere ve ABD'deki stüdyo dekorlarında kotarılan yapımlar… Sözgelimi, Andrew Marton'un yönettiği, 1936-İngiliz yapımı “İstanbul'un Sırrı” ve Norman Foster imzasını taşıyan 1943-ABD yapımı “Korkuya Yolculuk” bu filmlerin en önemli iki örneği…

1950 öncesi yıllarda çekilen görece az sayıda örnek bir yana bırakılırsa, Hollywood stüdyolarının İstanbul'u ideal bir film çekim mekânı olarak aslen 1950'li yılların başlarında keşfetmeye başladığını görüyoruz. Dönemin en karizmatik yönetmenlerinden biri olan Joseph L. Mankievicz'in İstanbul ve Ankara'da haftalarca çalışarak tamamladığı James Mason'lu “Beş Parmak”, gösterildiği bütün ülkelerde büyük bir ilgiyle karşılanmasının yanı sıra, bu kenti geniş ölçekte set olarak kullanan ilk büyük uluslararası yapım olarak da sinema tarihine geçecekti. Öte yandan, Mankiewicz de Türk yetkililerden büyük yardım gördüğü filminin gösterime girdiği dönemde, kendisine ülkemizde sergilenen içten konukseverliği unutmuyor ve yapıtının kapanış sahnesine, “Bu film, Türkiye Cumhuriyeti devleti ve halkının olağanüstü destekleri olmadan asla çekilemezdi” ibaresini ekliyordu.

Ali Murat Güven, “Bütün bu filmler, bizlere o dönemin İstanbul'undaki mimarî düzen ve günlük hayat üzerine çok güzel ipuçları veriyor” diyerek ekliyor:

“Çünkü malûmunuz, söz konusu tarihlerde ülkemizde televizyon yoktu ve kentin genel dokusunu belgeleyici nitelikte hareketli film görüntüleri de bir elin parmaklarını geçmiyordu. Türk sinemacılarının tek tük çektikleri belge görüntüler ise siyah-beyaz ve bunların pek çoğu da oldukça kötü durumda. Oysa, yabancı sinemacılar vesilesiyle, bugün elimizde o günlerin İstanbul'una ilişkin hazine değerinde renkli görüntüler var. Üstelik, bunların bazıları içeriği itibarıyla son derece şaşırtıcı…

Sözgelimi, Mankievicz'in '5 Parmak' filminin sonlarında öykünün kahramanları İstanbul'daki Alman Başkonsolosluğu binasına gelirler. Başkonsolosluk olarak sunulan yer ise şu anda Beyoğlu Belediye Başkanlığı olarak kullanılan, Şişhane kavşağındaki tarihî binadır. Film, Nazi dönemi Almanya'sında geçtiği için, binanın üzerine de ortasında gamalı haç bulunan kocaman bir bayrak asılmış durumda. Böyle bir manzaranın günümüzde yaşandığını tasavvur etsenize. Herhalde o bölge 15 dakika içinde Siyasi Şube ekipleriyle dolardı.”


James Bond'un en sevilen serüveni İstanbul'da çekilmişti

/resim/site/resim31657a44bfa56ef07e6by.jpg
1960'lı yıllar, yabancı sinemacıların Türkiye'ye yönelik ilgisinin tam anlamıyla doruk noktaya ulaştığı, son derece verimli bir dönem oldu. 007-James Bond tutkunları arasında yapılan çeşitli anketlerde, şimdiye kadar sinemaya uyarlanmış 21 Bond serüveni arasında açık ara en beğenilen bölüm olarak belleklerde yer eden “Rusya'dan Sevgilerle”, bir grup hırsızın Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki ünlü “Zümrütlü Hançer”i çalma girişimini anlatan ve ülkemizi neredeyse her karesiyle bir masallar ülkesi kıvamında sunarak Türkiye'nin dünya çapında pozitif reklâmını yapan “Topkapı”, Bond benzeri bir Avrupalı ajan kahraman olan Ken Clark'ın “İstanbul'da Öfke”si, casusların cirit attığı bir İstanbul atmosferinde geçen “İstanbul Ekspresi” ve nihayet ülkemizde o gün bugündür çekilmiş en büyük bütçeli dış yapım olarak nam salan “Paralı Askerler” hep bu hareketli dönemin ürünleriydi.

Saydığımız örneklerden sonuncusunun Türk sineması açısından da özel bir önemi var; çünkü “Paralı Askerler” sayesinde Türk aktörleri Türkiye'de çekilen yabancı filmlerde figürasyon düzeyinde roller üstlenmekten kurtuluyor ve Charles Bronson ile Tony Curtis gibi iki dünya yıldızının karşısında Fikret Hakan ve Salih Güney gibi o dönemin iki önemli jönü de bir Hollywood üstün yapımında ilk kez başrol oynama fırsatı buluyordu.

Aynı şekilde, “Rusya'dan Sevgilerle” de bugüne kadar İstanbul'da çekilen filmlerin en başarılısı olarak sinemaseverlerin belleğine kazındı. Güven, o tarihte henüz 33 yaşında olan İskoç aktör Sean Connery'in İstanbul caddelerindeki heyecan dolu serüvenlerinin çekimleri sırasında İngiliz yapım ekibinin halkın aşırı ilgisinden dolayı oldukça zor anlar yaşadığını, bu yüzden de filmin İstanbul'da çekilmesi gereken bazı sahnelerini sonradan İngiltere'de tamamlamak zorunda kaldıklarını anlatıyor. Yaklaşık bir ay süren çekimler boyunca, ekibe kentin en prestjili lokantalarından “Konyalı”nın aşçıları tarafından her gün üç kamyon dolusu yiyecek hazırlanıp gönderilmiş.

Yabancı sinemacıların İstanbul'da film çekme merakları, zaman zaman çekilen film sayısı epeyce azalsa da 1970'ler boyunca kesintiye uğramaksızın sürüp gitti. Bu dönemden akıllardan kalan en önemli çalışma ise 1974 tarihinde Hollywood'un usta yönetmenlerinden Sidney Lumet'i İstanbul'da konuk etmemize vesile olan “Doğu Ekspresi'nde Cinayet”ti. Anılan yapıttaki başrolü nedeniyle Bond filmleri yıldızı Sean Connery de ülkemize 11 yıllık bir aradan sonra ikinci kez geliyor ve filmin, -bugün artık yerinde olmayan- tarihî Salacak vapur iskelesindeki göz kamaştırıcı açılış sahnesi vesilesiyle Türk medyasına bol bol malzeme oluşturuyordu.


Tek bir sahnesi İstanbul'da geçen yapıt

/resim/site/resim41057a4bce556ef07e7by.jpg
Güven'in ilginç koleksiyonunda yer alan az bilindik filmlerden biri de Belçikalı yönetmen Marc Didden'in 1985 yapımı “İstanbul”u… Yazarımız, görsellerini topladığı pek çok yapıt gibi bu zor bulunan filmin de oldukça temiz bir DVD kopyasına sahip. Martin ve Willy adlı iki genç ve yoksul serüvencinin “hayâllerinin kenti” olarak nitelendirdikleri İstanbul'a otostop yapa yapa gitme çabalarını anlatan bu hüzünlü filmde, kahramanlarımızdan biri sonunda bu amacına ulaşırken, diğerini ise işlemediği bir suçtan dolayı cezaevinde geçireceği çileli yıllar bekliyor.

Amerikan bağımsız sinemasının saygın aktörleri arasında yer alan Brad Dourif'in başrolünde yer aldığı “İstanbul”, çok güçlü bir özlemin simgesi olarak dünyanın bu en önemli metropolünün adını taşıyor taşımasına, fakat işin ilginç yanı İstanbul görüntüsü filmin ancak bir tek yerinde geçiyor. O da final sahnesinde…

Kahramanlarımızdan “hedefe ulaşan”ı, yani Willy, Taksim'deki The Marmara Oteli'nin çatısındaki restoranda oturup İstanbul'un minarelerle kaplı silüetine bakarken, elinde tuttuğu bir Avrupa gazetesinde de Martin'in Belçika'da tutuklanışına dair bir haberin yer aldığını görüyoruz. Böylelikle, “İstanbul”, adını taşıdığı ve öyküsünün merkezine oturttuğu büyüleyici bir kenti izleyicisine son karede göstermek gibi bir sürprizle bitiyor.


2010'da görkemli bir sergiye dönüştürülecek

Ali Murat Güven'in elinde, yabancı sinemacıların İstanbul'da çektikleri diğer filmlere ilişkin daha yığınla belge, bilgi ve malzeme var. O ise mekân darlığından dolayı artık zorlukla muhafaza edebildiği benzersiz koleksiyonunu kısa bir süre sonra yerli ve yabancı sinema meraklılarıyla paylaşmak üzere hazırlıklara başlamış durumda. Bu hummalı hazırlığın nedeni ise yazarımıza bir kaç hafta önce yapılan onur verici bir tekliften kaynaklanıyor.

2010 yılında Avrupa'nın kültür başkentliğini yapmaya hazırlanan İstanbul kentinin hazırlık komitesi, bu kapsamda düzenlenecek olan film festivalinin organizatörlüğüne Güven'i seçti. Kendisinin geçtiğimiz aylarda 2010 hazırlık komitesine sunduğu üç aşamalı bir tanıtım projesi, komitenin bu kategoride en beğendiği sunumlardan biri oldu ve yapılan değerlendirmenin ardından da onaylanarak etkinlik programına alındı.

İstanbul kenti ile sinema sanatı ilişkilerinin ülkemizdeki en önde gelen uzmanları arasında yer alan Güven, 2010 yılı etkinlikleri kapsamında “İçinden İstanbul Geçen Filmler” başlıklı bir film festivali düzenleyecek; yanısıra da aynı filmlerin afiş ve diğer görsellerinden oluşan uzun süreli bir sergi oluşturacak. Ardından, bu etkinliklerin kalıcılığını sağlamak amacıyla Türkçe-İngilizce bir de albüm-kitap hazırlayacak.

Güven'in projesi, müzik, mimarî ve resim gibi dallarda, ilgili komiteler tarafından onaylanmış diğer projelerle birlikte 24 Kasım Pazartesi akşamı medya ve kamuoyuna tanıtıldı. İstanbul-2010 Ajans'ın Swiss Otel'de düzenlediği tanıtım kokteyline medya, politika, iş ve sanat dünyasından 500'ün üzerinde seçkin konuk katılırken, kürsüde ilk sözü 2010 Yürütme Kurulu Başkanı Nuri Çolakoğlu aldı. İstanbul'un 2010 Avrupa kültür başkentliğine seçilmesine uzanan zorlu yolu kilometre taşlarıyla birlikte aktaran Çolakoğlu, bu yüksek prestijli unvanın ülkenin ve kentin tanıtımı adına olağanüstü fırsatlar sunduğunu vurgulayarak, “Hükûmet, Kültür ve Turizm Bakanlığı, iş dünyası, ulusal medya ve bu güzel ülkenin sanatçıları olarak, şimdi artık hepimiz tek bir hedefe kilitlenmiş durumdayız. Amacımız, 2010 yılını Türkiye adına en itibarlı bir sonuçla geride bırakmak” şeklinde konuşuyordu.

Sözün özü, sinema tarihinin kilometre taşı örneklerini yakından tanımaya meraklı “derin” sinemaseverler, çok değil, topu topu 22 ay kadar sonra tadına doyulmaz lezzette bir gösteriye tanık olacaklar. İstanbul'un Avrupa yakasında iki, Anadolu yakasında da bir sinema salonunu bir ay boyunca festivale tahsis ederek, sinemanın yüzyıllık gelişim serüveni içinde bu kenti mekân olarak kullanmış 75 dolayında filmi kitlelerle buluşturacaklarını belirten Yeni Şafak sinema sayfası editörü, bütün gösterilerin de ücretsiz olacağını vurguluyor.

Yine Güven tarafından düzenlenecek olan, yaklaşık 1000 parça görsel materyalin sinemaseverlerin beğenisine sunulacağı “İçinden İstanbul Geçen Filmler” sergisi de aynı dönemde İstiklâl Caddesi'ndeki uygun bir galeride ziyarete açılacak. Ve orada, vaktiyle İstanbul'a çekilmiş, belki de hayatları boyunca çoğunun adını dahi duymadıkları gerçek bir “kayıp filmler hazinesi”yle karşılaşacak sinema tutkunları…

Öte yandan, yazarımız, projenin üçüncü ayağını oluşturacak biçimde, dünyanın dört bir köşesindeki ünlü film yapımcılarına, yönetmenlere, oyunculara ve sinema okullarının kütüphanelerine gönderilmek üzere bir de “İçinden İstanbul Geçen Filmler” başlıklı Türkçe-İngilizce albüm kitap hazırlayacak ki bu kitabın da amacı şimdiye kadar İstanbul'un set olarak kullanıldığı sinema ve televizyon yapımlarının sağlam bir envanterini çıkartmak; geçmiş örneklerin sunumundan hareketle çağımızın sinemacılarını da bu büyüleyici kentte yeni filmler çekmeye teşvik etmek…



* * *

Bir şehrin kazanabileceği en büyük onur: 'Kültür Başkenti'

“Avrupa Kültür Başkenti” ilan edilmesi fikri, ilk kez 1985 yılında, o dönemin Yunanistan Kültür Bakanı ve aynı zamanda ülkesinin de dünyaca ünlü sinema oyuncularından biri olan, Türk sinemaseverlerinin 1963 yapımı unutulmaz “Topkapı” filmiyle tanıdıkları Melina Mercouri tarafından ortaya atılmıştı.

Aynı yıl Avrupa Birliği Bakanlar Konseyi projenin kapsamını belirledi ve uygulamaya koydu. 1985'ten 2000 yılına kadar Avrupa Birliği'ne üye olan ülkelerin kentlerinden biri “Avrupa Kültür Başkenti” olarak seçildi. 2000 yılına gelindiğinde ise yeni binyıl nedeniyle “Avrupa Kültür Başkenti” unvanı hem birden fazla kente, hem de AB Adayı olan ülkelerin kentlerine verilmeye başlandı. Her yıl el değiştiren “Avrupa Kültür Başkenti” unvanı şu anda İngiltere'nin Liverpool kentinde. Bu unvan 2009'da Litvanya'nın başkenti Vilnius'a, 2010'da ise İstanbul'a geçecek.

Hükûmet ile Kültür ve Turizm Bakanlığı, İstanbul'un bu yöndeki tanıtım etkinlikleri için en az 1 milyar dolar harcamayı planlıyor. Yanısıra da onaylanan projelere özel sektörden pek çok şirket sponsor olarak aynî ve naktî katkıda bulunacak. Hedef ise bu etkinliklerden sonra İstanbul'u dünyanın en çok tanınan ve gezginlerce en fazla ziyaret edilmek istenen 10 büyük kentinden birine dönüştürmek…


“İstanbul-2010” hazırlıklarıyla ilgili ayrıntılı bilgi için:


* * *

İSTANBUL'DA ÇEKİLEN EN İYİ 10 YABANCI FİLM

(İstanbul, aşağıda adları sıralanan filmlerin bazılarında uzun, bazılarında da kısa süreli olarak öykünün geçtiği mekân konumundadır.)
1) BEŞ PARMAK / Five Fingers, 1952 (Yönetmen: Joseph L. Mankiewicz, Oynayanlar: James Mason, Danielle Darrieux)
2) İSTANBUL / Istanbul, 1957 (Yönetmen: Joseph Pevney, Oynayanlar: Errol Flynn, Cornell Borchers)
3) 007-RUSYA'DAN SEVGİLERLE / From Russia with Love, 1963 (Yönetmen: Terence Young, Oynayanlar: Sean Connery, Daniela Bianchi, Robert Shaw)
4) TOPKAPI / Topkapi, 1964 (Yönetmen: Jules Dassin, Oynayanlar: Melina Mercouri, Peter Ustinov, Maximilian Schell)
5) PARALI ASKERLER / You Can't Win 'em All, 1969 (Yönetmen: Peter Collinson, Oynayanlar: Charles Bronson, Tony Curtis, Fikret Hakan, Salih Güney)
6) DOĞU EKSPRESİ'NDE CİNAYET / Murder on the Orient Express, 1974 (Yönetmen: Sidney Lumet, Oynayanlar: Sean Connery, Albert Finney, Vanessa Redgrave)
7) 007-DÜNYA YETMEZ / The World is not Enough, 1999 (Yönetmen: Michael Apted, Oynayanlar: Pierce Brosnan, Sophie Marceau, Robert Carlyle)
8) TESADÜFÎ AJAN / Accidental Spy, 2002 (Yönetmen: Teddy Chen, Oynayanlar: Jackie Chan, Min Kim, Vivian Hsu)
9) BAY İBRAHİM VE KUR'AN ÇİÇEKLERİ / Monsieur İbrahim et les fleurs du Coran, 2003 (Yönetmen: François Dupeyron, Oynayanlar: Omar Sharif, Pierre Boulanger)
10) BÜYÜK YOLCULUK / Le Grande Voyage, 2004 (Yönetmen: İsmael Ferroukhi, Oynayanlar: Nicholas Cazale, Mohamed Majd, Jacky Nercessian)

* * *

(*) Bu söyleşi, 6 Aralık 2008 tarihli Yeni Şafak Cumartesi Eki'nde iki tam sayfa olarak yayımlanmıştır.


Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...