Yerleşik iktisadi anlayış, Nosebo Etkisi ve TINA

Beklenti gerçekliği yaratır. Bu bakımdan yerleşik iktisadi anlayışın arka planda en çok ilgilendiği konu beklentileri yönlendirmektir. Bu bakımdan neoliberal anlayışı benimseyenlerin en çok başvurduğu yaklaşım da neoliberal öğretiler dışında başka bir alternatifin olmadığına karar alıcıları ikna etmeye çalışmaktır.

Bu yaklaşımın en önemli uygulayıcılarından birisi 1979-1990 yılları arasında İngiltere Başbakanlığı yapan Margaret Thatcher’dır. Liberal kapitalizmin yılmaz savunucusu olan Thatcher’ın söylemleri de muhataplarını “başka bir alternatif olmadığına” ikna etmek üzerine kuruludur. Kendisi ile özdeşleşen kavram ise TINA’dır. TINA, İngilizcede “There Is No Alternative” yani “başka bir alternatif yok” cümlesindeki kelimelerin baş harflerinden oluşur. Thatcher 1970’lerin İngiltere’sindeki yüksek enflasyon, ekonomik durgunluk ve yüksek işsizlik ile mücadele sürecinde uyguladığı sert politikaları eleştirenlere karşı hemen hemen her konuşmasında şu cümleyi kullanıyordu: “İnsanların kabul ettiği gibi, gerçekten başka bir alternatif yok.” Oysa bu insanların kendi istekleri ile kabul ettiği bir şeyden daha ziyade kendilerine dayatılan bir anlayıştır. Hatta bu konuda baskı o kadar yüksektir ki insanlar aksini iddia edemeyecek kadar sinmiş ve Thathcer’ın politikaları altında ezilirken neredeyse sessiz kalmışlardır. Hatta bilim dünyası da zaten oldukça ütopik kabullenmeler üzerine kurulu iktisat bilimini de tamamen bu anlayışın etrafında şekillendirmişlerdir.

Tıp literatüründe “nosebo etkisi”, plasebo etkisinin karanlık ikizi olarak tanımlanır ve esasen plasebo etkisindeki olumlamanın tersine bir örnek oluşturur. Nosebo etkisi British Medical Journal’ın 1995 yılında yayınlanan bir sayısındaki makalede gerçek bir olaydan hareketle ortaya çıkmıştır. Güvenlik botunu delerek ayağına saplanan 15 santimetrelik bir çivinin ardından hastaneye kaldırılan bir inşaat işçisi adam acıdan kıvranıyor, hareket edemiyor ve yüksek dozda güçlü ağrı kesicilere ihtiyaç duyuyor. Oysa doktorlar botu dikkatlice işçinin ayağından çıkardıklarında aslında çivinin işçinin parmaklarının arasından geçerek sadece botu delip geçtiğini ve deriye bile temas etmediğini görüyorlar. Oysa ayağında tek bir çizik bile olmayan işçinin beyni ayağına “çivi battı” görüntüsüne inandığı için gerçek fiziksel acı sinyalleri üretiyor. Tıpkı bir ilacın zararlı olduğuna inanan birisinin nesnel hiçbir biyokimyasal gerekçe olmaksızın zarar görmesi gibi.

Bu iki örneği soracağım şu sorunun cevabını aramak için verdim: Peki toplum kendisine dayatılan ekonomik dogmaların kaçınılmazlığına inandığında ne olur?

Neoliberal paradigmanın en güçlü silahı yerleşik iktisadi anlayışın öğreti ve çıktılarını bir doğa yasası gibi sunabilme becerisidir. TINA yalnızca Thatcher’ın sloganı değil aynı zamanda yerleşik iktisadi sistemin epistomolojik çekirdeğidir. IMF reçeteleri, Dünya Bankası koşulları, kredi derecelendirme kuruluşlarının baskıları, faiz ile enflasyon arasındaki ilişki, insanın sadece rasyonel karar aldığına yönelik öğreti, kaynakların kıt ama ihtiyaçların sınırsız olduğuna dair öğretilerin hepsi aynı mesajı taşımaktadır: aksi mümkün değil!

Aksini deneyenler ise “nosebo etkisi” ile karşılaşırlar. Bir ekonominin “sağlıklı” görülmesi için uygulanması gereken politika seti önceden belirlendiğinde ve bu belirleme küresel finansal piyasaların beklentisi ile özdeşleştirildiğinde, alternatif politikaları deneyen ya da özdeşleştirilen politikaları hafifleten ülkeler sermaye kaçışı, kur krizi ve faiz şokları ile karşılaşırlar. Ancak bu kaçınılmaz son fizik yasasından değil ekonomik aktörlerin paylaşılan inancından doğar. Yani beklenti kendisini doğrular. Bu durum esasen neoliberalizmin kendi öngörüsünü doğrulayan bir makine inşa etmesi sistemidir.

Örneklerin sayısını artırmak ya da bu tartışmayı daha uzun ele almak elbette mümkün. Ancak esas yapılması gereken nosebo etkisini kırabilmektir. Bu da ilacın dozunu değil hastanın zihniyetini değiştirmekten geçer.