Nükleer çağın hikâyesi ve Türkiye

Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın Güney Kore ziyareti sırasında iki ülke arasındaki iş birliğinin önemli başlıklarından biri de nükleer enerji oldu. Bilim, teknoloji, enerji ve madencilik alanlarında imzalanan dört anlaşma arasında, Türkiye Nükleer Enerji A.Ş. ile Güney Kore İhracat-İthalat Bankası arasında nükleer güç projelerinin finansmanına yönelik bir mutabakat da bulunuyor.

Tarih boyunca devletler arenasında büyük bir güç olmanın temel koşullarından biri, dönemin öne çıkan teknik/teknolojilerine ve caydırıcı silahlarına sahip olmak olmuştur. Keşfedildiği günden bu yana nükleer teknoloji ise devletlerin egemenliğini, uluslararası itibarını ve diplomatik müzakerelerdeki konumunu belirleyen başlıca güç unsurlarından birisidir.

İnsanlığın nükleer macerası ilk bilimsel çalışmalarla başlamış, İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği tehdit ortamı ve ardından tırmanan Soğuk Savaş, nükleer fiziği laboratuvarlardan çıkararak küresel güç dengelerinin merkezine taşımıştı. Atomun parçalanmasıyla başlayan bu süreç, Hiroşima ve Nagazaki’de ABD eliyle yüz binlerce insanın hayatına mal olan korkunç bir yıkıma da dönüştü. Bilimsel keşfin insanlığın refahına hizmet etmesi beklenirken, atom bombaları modern savaş tarihinin en büyük felaketlerinden birini doğurmuştu. Aynı süreç ise zamanla küresel enerji altyapısının dönüşümünü de beraberinde getirdi. Günümüzdeki nükleer güç dengesini anlayabilmek için de bu büyük gücün doğuşundan günümüze uzanan tarihsel gelişimini ana hatlarıyla incelemek gerekiyor.

Atomun parçalanması

Nükleer çağın teorik temelleri, Albert Einstein’ın 1905 yılında yayınladığı ve kütle ile enerjinin eş değerliğini ortaya koyan E=mc2 denklemiyle atıldı. Yine de maddenin enerjiye dönüşebileceği fikrinin fiili olarak kanıtlanması için bu denklemin üzerinden uzun yıllar geçmesi gerekecekti.

Ernest Rutherford, 1911’de atomun merkezinde pozitif yüklü yoğun bir çekirdeğin bulunduğunu keşfetti. 1919’da ise azot atomlarını alfa parçacıklarıyla çarpıştırarak tarihteki ilk yapay element dönüşümünü gerçekleştirdi. Ne var ki Rutherford, atom çekirdeğinde saklı enerjinin sanayi ölçeğinde açığa çıkarılabileceği düşüncesine pek ihtimal vermiyordu. Hatta bu yöndeki beklentileri “hayalperestlik ve zırva” olarak nitelendirmişti.

Atom fiziğinin gelişiminde yeni bir dönemin kapısını aralayan gelişme ise 1932 yılında James Chadwick’in nötronu keşfetmesi oldu. Elektriksel yük taşımayan bu parçacık, pozitif yüklü atom çekirdeğinin itme kuvvetine maruz kalmadan çekirdeğe nüfuz edebiliyordu. Bu keşifle atom çekirdeğinin yapısını ve içinde saklı enerjiyi araştırmak için son derece önemli bir araca kavuşuluyordu.

Tarihin yönünü değiştiren trafik ışığı

Nükleer zincirleme reaksiyon fikrinin doğuşu ise bir rivayete göre ilginç bir tesadüfe dayanmaktadır. 1933 yılında Londra’da bir caddede karşıdan karşıya geçmek için bekleyen Macar fizikçi Leo Szilard, kısa süre önce Ernest Rutherford’un atom enerjisinin kullanılabilirliğine ilişkin karamsar açıklamalarını düşünüyordu. Trafik ışığının yeşile dönmesiyle birlikte zihninde önemli bir fikir belirdi: Bir nötronun çarptığı atom çekirdeği, birden fazla nötron salarak başka çekirdekleri de parçalayabilirse kendi kendini devam ettiren bir reaksiyon başlatılabilirdi. Böylece nükleer zincirleme reaksiyonun teorik temelleri ortaya çıktı.

Nükleer fisyonun keşfi ise 1938 yılının sonunda Berlin’de Otto Hahn ve Fritz Strassmann’ın uranyum üzerinde yürüttükleri deneylerle gerçekleşti. Deneyler sırasında uranyumun parçalanması sonucunda baryum elde edilmesi, bilim dünyasında büyük bir şaşkınlık doğurmuştu. Nazi Almanya’sından ayrılmak zorunda kalan fizikçi Lise Meitner ve yeğeni Otto Frisch, bu deneysel sonucu teorik olarak açıklayarak uranyum çekirdeğinin iki parçaya bölündüğünü ortaya koydu. Hücre bölünmesinden esinlenerek bu olaya “fisyon” adını verdiler. Daha da önemlisi, bu bölünme sırasında Einstein’ın denklemiyle açıklanabilecek muazzam miktarda enerjinin açığa çıktığını hesapladılar. Yani atom çekirdeğinde saklı enerjinin serbest bırakılabileceği artık yalnızca teorik bir ihtimal olmaktan çıkıyordu.

İkinci Dünya Savaşı’nın gölgesinde

Nazi Almanya’sının atom bombası geliştirme ihtimalinden endişe duyan Leo Szilard, Albert Einstein’ın da imzasını taşıyan bir mektupla ABD Başkanı Roosevelt’i uyardı. Bu girişim, kısa süre sonra Manhattan Projesi adıyla yürütülecek nükleer silah çalışmalarının önünü açtı. Projenin en önemli aşamalarından biri, Enrico Fermi liderliğindeki ekibin ilk kontrollü nükleer zincirleme reaksiyonu gerçekleştirmesi oldu. Böylece atom çekirdeğinde saklı enerjinin kontrollü biçimde açığa çıkarılabileceği kanıtlandı.

ABD’nin yürüttüğü Manhattan Projesi, savaş yıllarında yüz binlerce insanın çalıştığı devasa bir nükleer silah programına dönüştü. Savaşın ortalarına gelindiğindeyse Müttefik istihbaratı, Nazi Almanya’sının atom bombası geliştirmekten oldukça uzak olduğunu ortaya koymuştu. Buna rağmen Amerikan askerî yönetimi bu bilgiyi projede çalışan bilim insanlarından gizledi. Böylece başlangıçta Nazi Almanya’sına karşı bir güvenlik tedbiri olarak sunulan nükleer silah programı, giderek savaş sonrasında Sovyetler Birliği karşısında Amerikan üstünlüğünü tesis etmenin bir aracına dönüştü.

İlk atom bombası denemesinin ardından ABD, Ağustos 1945’te Hiroşima ve Nagazaki’ye tarihin en yıkıcı silahlarından ikisini attı. Askerî hedeflerin ötesine taşan bu saldırılarda yüz binlerce sivil hayatını kaybetti. Washington yönetimi bu felaketi savaşın sona ermesiyle gerekçelendirse de atom bombalarının kullanılması, Japonya’ya karşı askerî bir hamlenin çok ötesinde, savaş sonrasının güç dengelerine verilmiş son derece vahşice bir mesajdı. İnsanlık, bu gelişmelerle Amerikan askeri gücünün gölgesinde Nükleer Çağ’a adım attı.

Soğuk Savaş ve nükleer atılım

Savaşın ardından ABD’nin nükleer üstünlüğünü uzun süre koruyacağı düşünülüyordu. Sovyetler Birliği ise casusluk faaliyetleriyle elde ettiği teknik bilgiler ve kendi bilimsel çalışmaları sayesinde kısa sürede atom bombası geliştirmeyi başardı. Bu gelişmelerle ABD’nin nükleer tekeli sona eriyor ve iki ülke arasında uzun yıllar sürecek silahlanma yarışı başlıyordu. 1950’lerde atom bombalarından çok daha yıkıcı hidrojen bombalarının geliştirilmesiyle rekabet yeni bir boyuta ulaştı. İki süper güç, Karşılıklı Kesin Yıkım (Mutually Assured Destruction - MAD) olarak bilinen doktrin çerçevesinde, birbirlerini tamamen yok edebilecek bir nükleer cephaneliğe sahip oldu.

Nükleer silahlar zamanla büyük güç olmanın ve uluslararası siyasette söz sahibi olmanın en önemli göstergelerinden biri oldu. ABD ve Sovyetler Birliği’nin ardından İngiltere, Fransa ve Çin de nükleer silah sahibi ülkeler kervanına katılıyordu. Daha sonra Hindistan, Pakistan, İsrail ve Kuzey Kore de bu gruba dahil oldu. Nükleer silahların yayılmasını önlemek amacıyla 1970’te yürürlüğe giren Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması (NPT) ise bu süreci bütünüyle engelleyemedi.

Nükleer enerji santralleri

Nükleer teknoloji zamanla enerji üretiminde de kullanılmaya başlandı. Önce ABD daha sonra Sovyetler Birliği ve İngiltere’de ilk nükleer santraller faaliyete geçti. Fakat sivil nükleer enerji ile askerî nükleer programlar arasındaki sınır hiçbir zaman bütünüyle net bir biçimde çizilemedi. Çünkü nükleer santrallerde kullanılan teknoloji, uranyum zenginleştirme kapasitesi ve ortaya çıkan plütonyum, nükleer silah üretimi açısından da stratejik önem taşıyordu.

Sivil nükleer enerji uzun yıllar güvenli bir teknoloji olarak sunulsa da yaşanan büyük kazalar bu algıyı ciddi biçimde sarstı. ABD’deki Three Mile Island kazası, nükleer santrallerin güvenliği konusunda yeni tartışmaları beraberinde getirirken, 1986’da Çernobil’de yaşanan büyük felaket radyoaktif serpintinin sınırları aşan etkilerini gözler önüne serdi. Japonya’da meydana gelen tsunami ise 2011’de Fukushima Daiichi Santrali’nde üç reaktörün birden erimesine yol açtı. Fukushima, ileri teknolojiye ve gelişmiş güvenlik sistemlerine sahip ülkelerin dahi nükleer kazalar karşısında ne denli savunmasız kalabileceğini gösterdi. Nükleer enerji tartışmalarında güvenlik meselesi ise teknoloji ve verimlilik kadar belirleyici bir başlık haline geldi.

Türkiye’nin nükleer geleceği

Atom çekirdeğinin parçalanmasıyla başlayan nükleerin serüveni, insanlık tarihinin en büyük paradokslarından birini ortaya çıkardı. Büyük devletlerin güvenlik ve güç arayışı, dünyayı birkaç kişinin kararıyla geri dönülemez bir felaketin yaşanabileceği bir noktaya taşıdı. Nükleer silahlar büyük güçler arasında topyekûn bir savaşı caydırırken, kaza, teknik arıza veya insani hata sonucu doğabilecek küresel bir felaket ihtimalini de sürekli canlı tutuyor. İnsanlık, bir yandan kendisini büyük bir savaşın yıkımından koruyan, diğer yandan varlığını tehdit eden bu kırılgan dengenin gölgesinde yaşamaya devam ediyor.

Ülkemiz de son yıllarda savunma sanayiinden teknolojiye kadar pek çok alanda gerçekleştirdiği büyük atılımları, çağın en ileri enerji teknolojilerinden biri olan nükleer enerji alanında da sürdürmeyi hedefliyor. Güney Kore örneğinde olduğu gibi farklı ülkelerle geliştirilen stratejik ortaklıklar, Türkiye’nin bu alandaki bilgi birikimini ve teknolojik kapasitesini artırmasının yanı sıra küresel enerji denkleminde daha güçlü bir konum edinmesine de katkı sağlayacaktır. Nükleer teknolojinin geleceği değerlendirilirken şunu da dikkate almak gerekir; bu gücün Türkiye gibi ahlaki değerlere, sorumluluk bilincine ve insanlığın ortak geleceğini gözeten bir anlayışa sahip devletlerin de elinde bulunması, daha dengeli bir dünya düzeni açısından hayati önem taşımaktadır.