Şam Kadısı Kınalızâde Ali Efendi’nin Türkiye-Suriye ilişkilerine ve devletin yeniden inşâsına dâir düşündürdükleri

Şam, ilmin hikmetle, hukukun adâletle, siyâsetin ahlâkla buluşması gerektiğini hatırlatan eserlerin telif edildiği kadîm düşünce havzalarımızdan olmuştur. Kınalızâde Ali Efendi’nin 1565 yılında Şam’da tamamladığı Ahlâk-ı Alâî, söz konusu bağlama işâret etmesi dolayısıyla düşünce târihimizin müstesnâ eserlerinden biri olduğu kadar Anadolu ile Suriye arasındaki müşterek medeniyet idrâkinin de en güçlü nişânelerinden birisidir. Fârâbî’den İbn Miskeveyh’e, Tûsî’den Devvânî’ye uzanan ahlâkî ve felsefî birikim, Kınalızâde’nin kaleminde insanın saadetini cemiyetin nizâmından, cemiyetin nizâmını devletin adâletinden ayrı düşünmeyen bir terkîbe kavuşur. Bir Anadolu âliminin Şam’da Türkçe bir ahlâk ve siyâset eseri telif etmesi, medeniyetin coğrafî âidiyetleri kuşanarak müşterek bir hakîkat arayışında buluştuğunu gösterir. Bu sebeple Ahlâk-ı Alâî, bugün iki ülke arasındaki ilişkinin târihî hatırası olduğu kadar günümüzde yeniden kurulabilecek ahlâkî ve fikrî münasebetlerin imkânını dillendirir. Kınalızâde’nin Suriye için mânâsı, geçmişin ihtişâmını hatırlatmanın fevkinde, geleceğin hangi değerler üzerine kurulması gerektiğini düşündürmesinde saklıdır. Zîrâ sınırlarla birbirinden ayrılan coğrafyalar, hikmetle yeniden birbirine muhatap olup konuşabilir. Ortak târihin asıl kıymeti de geçmişte neye sahip olduğumuzdan çok, geleceğe hangi hakîkati taşıyabildiğimizde tecellî eder.

DEVLETİN MEŞRUİYETİ ADALETİN MESELESİDİR

Bir devletin teşekkülü ile cemiyetin inşâsı birbirinin eşleniğinde tezâhür eder. İlki kurumların, ikincisi insanların hangi değerler etrafında bir araya geleceği meselesidir. Suriye’nin bugün karşı karşıya bulunduğu târihî eşik, uzun yılların tahakküm ve savaş tecrübesinden sonra siyâsî otoriteyi yeniden tesis etmeye çalışırken toplumsal varlığını hangi ahlâkî esaslar ve ilkeler üzerinde binâ edeceği meselesidir. Kınalızâde’nin ilm-i ahlâk, tedbîr-i menzil ve tedbîr-i medîne şeklindeki üçlü tasnîfi, ferdin terbiyesinden ailenin düzenine, oradan şehrin ve devletin idâresine uzanan bütüncül bir insan tasavvuruna dayanır. Bu tasavvurda ahlâk, ferdî fazîletlerin dar hudûduna hapsedilmiş öğütler manzûmesinden öte müşterek hayâtı mümkün kılan kurucu ilkeler bütününe karşılık düşer. Çünkü şahsiyetin tahrîp edildiği yerde cemiyet, güvenin kaybolduğu yerde siyâset, hakkın çiğnendiği yerde devlet kendi varlık sebebinden uzaklaşır. Yeni Suriye’nin ihtiyacına ilişkin ufku, eser târihten süzülerek sunar. Geçmişin keyfî idâre alışkanlıklarını yeni siyâsî surette sürdürmekten uzaklaşmak, insanın haysiyetini ve hürriyetini esas alan bir toplumsal ahdi vücûda getirmek bugün için bir ihtiyaçtır. Bu bakımdan siyâsî istiklâl, ancak insanların kendi geleceğine irâdeleriyle katılabildiği, hukuk karşısında güven duyabildiği ve ortak hayâtın mesûliyetini üstlenebildiği ölçüde derinlik kazanır. Devletin kuruluşu kudretin, devletin meşrûiyetiyse her şeyden ziyâde adâletin meselesidir. Kudret, devleti ayakta tutabilir fakat ona yaşama hakkını ve ahlâkî îtibârını kazandıracak yegâne ilke adâlettir.

LÜTUF DEĞİL MESÛLİYET

Kınalızâde’nin düşünce dünyâsında adâlet, fazîletlerden herhangi biri değil de bütün fazîletlerin kendisinden süt emdiği, müşterek hayât içinde anlam bulmasını sağlayan mîzandır. Onun adâletin ilk şartı olarak hükümdarın “cümle halâyıkı mütesâvî” tutmasını istemesi, toplumsal nizâmın farklı unsurlar arasında hakkaniyet gözetilmeden kurulamayacağını ifâde eder. Bu hükmü, anakronizmden ve vigizmden azâde kendi çağının hiyerarşik siyâset anlayışından hareketle günümüzün eşit yurttaşlık ve hukuk devleti ilkeleriyle yeniden düşünmek mümkündür. Nitekim Ahlâk-ı Alâî’de zulüm, başkasının hakkına tecâvüz; inzilâm ise uğranılan haksızlığa boyun eğme olarak ele alınır. Her ikisi de adâletin zıddında konumlandırılır. Suriye’nin geçmişindeki ağır hak ihlâlleri ve toplumsal yaralar, yeni hukuk düzeninin yalnızca suçları cezalandıran değil, dahası hakîkati açığa çıkaran, mağdurun haysiyetini iâde eden ve keyfî iktidârı sınırlandıran bir mâhiyet kazanmasını zarurî kılmaktadır. Çünkü hukukun kuvvetliye ayrıcalık, zayıfa itaat telkin ettiği yerde kanun bulunabilir; bu kanun tahakkümle iş görebilir fakat burada asla adâletten söz edilemez. Gerçek bir hukuk nizâmı, insanları aynılaştırmaz, farklılıklarına rağmen yasa önünde eşit şekilde aynı hakkın ve haysiyetin sâhibi olduklarını güvence altına alır. Bu bakımdan adâlet, devletin halka bahşettiği bir lütuf olmamalı; devletin varlık sebebine sadâkati dillendirirken, devletin vatandaşına karşı en büyük mesûliyeti olarak görülmelidir. Bununla birlikte hukukun ahlâkî asâletinin en çok, yasa gücüyle kudret sâhiplerini sınırlandırabildiği yerde göründüğü akıllardan çıkarılmamalıdır.

SİYÂSET NEREDE HİKMET KAZANIR?

Siyâsetin en büyük imtihanlarından birisi, kudreti elde etmekle birlikte kudreti hangi gâye uğrunda ve hangi sınırlar içinde kullanacağını tayin edebilmektir. Kınalızâde’nin siyâset-i fâzıla ile siyâset-i gayr-i fâzıla arasında yaptığı ayrım, iktidârın iki ayrı ahlâkî istikâmete yönelebileceğini gösterir: Biri insanın saadetini ve müşterek iyiliği gâye edinirken diğeri tahakkümü ve şahsî menfaati siyâsetin nihâî maksadına dönüştürür. Bu ayrım, yeni Suriye’nin siyasal geleceği bakımından fevkalâde mühimdir zîrâ zâlim bir iktidârın sona ermesi, tahakkümün de kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez. Esas mesele, otoritenin el değiştirmesinden çok, otorite ile insan arasındaki ilişkinin ahlâklı siyâset mahâretiyle mâhiyet değiştirmesidir. Güçlü devlet, her şeye hükmeden devlet değildir, bilâkis hukukun hükmünü kendi kudretinin de üzerinde tutabilen devlettir. Bu sebeple siyâsî istikrârın kalıcılığı, kuvvetin merkezîleşmesinden öte, hesap verebilir kurumların, âdil temsilin, güvenilir yargının ve toplumun farklı kesimlerini müşterek irâdeye dâhil edebilen bir siyâset dilinin gelişmesine bağlıdır. Kınalızâde’nin erdemli siyâset tasavvuru, bugünün anayasal ve demokratik ilkeleriyle eleştirel biçimde buluşturulduğunda, devletin aslî gâyesini yeniden hatırlatabilir. Siyâset, insanı iktidârın nesnesine dönüştürdüğü yerde tahakküm; insanın şerefini ve müşterek iyiliği koruduğu yerde hikmet kazanır.

İKTİSÂDÎ REFÂH HUKUKTAN VE AHLÂKTAN MÜSTAKİL DÜŞÜNÜLEMEZ

Devlet ve toplum inşâsında iktisâda önemli bir parantez açmak gerekir. Ahlâk-ı Alâî’nin bu konuda da söyleyeceği şeyler vardır. Eser, iktisâdî hikmeti, servetin miktarından önce onun hangi ahlâkî ve toplumsal düzen içerisinde üretildiği ve paylaşıldığı üzerinde yükselir. Kınalızâde’nin eserinin nihâyetinde yer verdiği, Kutadgu Bilig’den tevârüs ettiği dâire-i adliyye, devlet, hukuk, güvenlik, mâlî imkânlar ve halkın üretim kudreti arasında birbirini ayakta tutan zarûrî bir münâsebet bulunduğunu gösterir. Bu dâirede üretimin kaynağı halkın emeği, siyasal düzenin devam şartı ise adâlettir. Dolayısıyla iktisâdî refâh, hukuktan ve ahlâktan müstakil düşünülemez. Dünya Bankası’nın Suriye’nin yeniden inşâ mâliyetine ilişkin 216 milyar dolarlık tahmini, maddî yıkımın büyüklüğünü ortaya koysa da kaybolan güvenin, parçalanan toplumsal bağların ve zedelenen insan haysiyetinin karşılığının hiçbir şekilde hesaplanamayacağını dikkate almamız gerekir. Bu sebeple Suriye’nin yeniden îmârı, sermâyenin harekete geçirilmesi durumunu aşar, mülkiyet emniyetini, emeğin korunmasını, üretimin canlandırılmasını ve kamusal kaynakların hakkaniyetle kullanılmasını gerektirir. Türkiye ile Suriye arasındaki iktisâdî münâsebetlerin kalıcı değeri de ticâret hacminin büyüklüğünden daha geniş bir meseledir. Bu değer, Suriyeli üreticinin güçlenmesinde, yerel istihdâmın artmasında ve iki toplumun müşterek refâhına katkı sağlanmasında da aranmalıdır. İktisâdî bağımsızlık, dünyâya kapanmadan, dünyâ ile münâsebet kurarken kendi üretim kudretini ve karar verme irâdesini muhâfaza edebilmektir. Burada unutulmaması gereken bir durum vardır. Servet iktidârı büyütebilir belki ancak adâlet olmadan refâhı derinleştiremez, yaygınlaştıramaz. İnsanın emeğine ve hakkına kıymet vermek adâlet medeniyetinin gereğidir.

TÜM TOPLULUKLAR ORTAK GELECEĞE KATILABİLMELİ

Kınalızâde’nin temeddün düşüncesi, insanın kendi kendisine yetemeyen varoluşundan hareketle başkasına duyduğu ihtiyacı, müşterek hayâtın kurucu hakîkati olarak ele alır. İnsan başkalarıyla aynı mekânı paylaşır; onların emeği, bilgisi, farklılığı ve varlığı sâyesinde kendi imkânlarını da gerçekleştirir, zenginleştirir. Bu bakımdan medeniyet, farklılıkların ortadan kaldırılmadan farklı insanların karşılıklı yardımlaşma ve adâlet içerisinde yaşayabilme kabiliyetini seslendirir. Çok dinli, mezhepli ve etnik yapılı bir sosyal zemîne sâhip Suriye’nin geleceği, bu hakîkatin hakkaniyetli hukuk ve eşit vatandaşlık ilkeleriyle buluşturulmasını gerektirmektedir. Kınalızâde’nin adâletin yanında muhabbete verdiği kıymet, birlikteliğin hukukî eksende olduğu kadar gönüllü dayanışmayla da derinlik kazandığını hatırlatır. Ne var ki muhabbet, hukukun yerine ikâme edilemeyeceği gibi, kardeşlik çağrısı da farklılıkların ve hak taleplerinin susturulmasına gerekçe yapılmamalıdır. Suriye’de kalıcı toplumsal barış, öyle görünüyor ki, insanların geçmişte yaşadıkları acıların görülmesine, haklarının korunmasına, yerinden edilenlerin güvenli ve haysiyetli bir hayâta kavuşmasına ve bütün toplulukların ortak geleceğe katılabilmesine bağlıdır. Türkiye’de yetişmiş, iki dil ve iki kültür arasında hayat tecrübesi kazanmış Suriyeli nesiller, bu yeni müşterek hayâtın ilmî, kültürel ve insanî köprülerini kurabilecek mühim bir imkân taşımaktadır. Bu noktada medeniyete vurgu bir kez daha önem kazanır. Medeniyet, insanların birbirine benzemeseler bile birbirinin varlığını tehdit saymadan birlikte yaşayabilmesinde; kardeşlikse farklılığı inkâr etmeden ortak yaşama irâdesine karşı mesûliyet duyabilmekte kemâle erer.

TÂRİHÎ YAKINLIK KALICI MEDENİYETE NASIL DÖNÜŞÜR?

Nihâyet Şam’da telif edilen Ahlâk-ı Alâî, Türkiye ile Suriye arasındaki târihî yakınlığın bugünün siyâsî ve ahlâkî sorumluluğuna nasıl dönüştürülebileceğine dâir bize esaslı bir düşünce zemîni sunabilir. Aynı medeniyet havzasında yetişmiş toplumların müşterek hâfızası, geçmişin siyâsî biçimlerini olduğu gibi taklit etme arzusuna değil de daha çok bugünün karşılıklı hürriyet, eşitlik ve adâlet taleplerini çağa uygun şekilde idrâk edebilme irâdesine hizmet etmelidir. Türkiye’nin Suriye’nin yeniden inşâsına sunabileceği en kalıcı katkı, kendi ayakları üzerinde durabilen, hukukunu güçlendiren, üretim imkânlarını geliştiren ve toplumsal bütünlüğünü koruyan güçlü bir devlet ve toplum hâline gelmesine komşu bir devlet olarak destek olmaktır. Bu eksende Suriye’nin egemenliği ile Türkiye’nin güvenliği, birbirinin zıddı olarak değil de karşılıklı güven ve istikrârın birbirini tamamlayan şartları olarak değerlendirilmelidir. Bu müşterek geleceğin inşâsında siyâset ve ekonomi kadar ilmin, felsefenin, dilin, sanatın ve kültürel hâfızanın da aslî yeri olmalıdır. Çünkü devletler arasında anlaşmalar imzalanırken toplumlar arasındaki güven ancak uzun soluklu müşterek emeklerle, sınanmış dostluklarla ve kültürün tüm formlarına işlenen birliktelikte kökleşir. Kınalızâde’nin Şam’da ahlâkı siyâsetin ve ekonominin merkezine yerleştiren düşüncesi, beş asır sonra iki ülkeye aslında aynı mesûliyeti hatırlatmaktadır. Kudreti adâletle, hukuku haysiyetle, iktisâdı emekle, siyâseti müşterek iyilikle buluşturmanın yollarını birlikte aramak gerekmektedir. Bu bakımdan yeni Suriye’nin asıl başarısı bu anlamda, devlet otoritesini adâlet üzerine yeniden tesis etmek dışında insanın kendisini o devletin güvenilir, hür ve îtibârlı bir mensubu olarak görebilmesini sağlamak olacaktır. Türkiye ile Suriye’nin târihî yakınlığı ancak bu ahlâkî istikâmette kalıcı medeniyet değerine dönüşebilecektir. Kuşkusuz devletler sınırlarla varlık, hukukla nizâm, adâletle meşrûiyet kazanabilir. İki ülkenin târihten süzülüp gelen ortak hâfızasını bu bağlamda müşterek mesûliyet alanına dönüştürmek ve geçmişin ihtişâmını bugünün gerekliliklerini ve sorunlarını düşünüp onlara nitelikli cevaplar bulmaya vesîle kılmak durumundayız.