Türkiye'de bir çok ilçe ile dönüşürken yakın tarihimizde çeşitli nedenlerle ilden ilçeye dönüşen şehirlerimizde var. Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923’te kurulduğunda toplam 71 ilimiz vardı. Cumhuriyet’in kuruluşundan beri şehir ve ilçe sayılarında bazı dönemlerde artış bazı dönemlerde azalma oldu.
İLDEN İLÇEYE, İLÇEDEN İLE DÖNÜŞTÜRÜLEN ŞEHİRLER
20 vilayet, kazaya dönüştürülmüştür:
Aksaray, Ardahan, Artvin, Beyoğlu, Bitlis, Çatalca, Doğubayazıt, Ergani, Gelibolu, Genç, Hakkâri, Kırşehir, Kozan, Muş, Osmaniye, Silifke, Siverek, Şebinkarahisar, Tunceli ve Üsküdar. Buna gerekçe olarak vilayet vasıflarını haiz bulunmamaları gösterilmiştir. Bir sebep de tasarruftur. Bir kısmı sonradan eski hâline kavuşmuştur. Osmanlılar zamanında da Kemah gibi sancak merkezi iken bazı sebeplerle kazaya dönüştürülen yerler vardır.
25 kaza vilayete dönüştürülmüştür:
Giresun, Ordu, Rize, Şebinkarahisar, Ağrı, Muş, Bitlis, Adapazarı, Adıyaman, Nevşehir, Uşak, Aksaray, Bayburt, Karaman, Kırıkkale, Batman, Şırnak, Ardahan, Iğdır, Kilis, Yalova, Karabük, Bartın, Osmaniye ve Düzce.
İSKENDERUN-TARSUS-NAZİLLİ
İskenderun, Tarsus, Nazilli çok büyük kazalar olmasına rağmen merkeze yakınlığı sebebiyle vilayet olamamış, ama kazadan öte geçemeyecek niceleri vilayet yapılmıştır. İlk zamanlar emniyet, merkeze uzaklık, nüfus veya tasarruf dikkate alınırken, zamanla kriterler tamamen politika ve popülizm olmuştur.
İŞTE İLDEN İLÇEYE, İLÇEDEN İLE DÖNÜŞEN ŞEHİRLER
Ağrı: Bayezid kazası, 1920’de Erzurum’dan ayrılıp vilayet olmuşken, 1926’da emniyet gerekçesiyle Bayezid kaza, Karaköse kasabası ise vilayet merkezi yapıldı. İsmi 1938’de Ağrı’ya çevrildi. Bayezid de kaza olarak buraya bağlandı.
Aksaray: Konya’nın kazası iken, 1920’de vilayet yapıldı. 1933’te kaza yapılarak Niğde’ye bağlandı. 1989’da tekrar vilayet yapıldı.
Ardahan: Kars’ın kazası iken, 1921’de Ruslardan alınıp vilayet yapıldı. 1926’da kazaya dönüştürülüp Kars’a bağlandı. 1992’de tekrar vilayet yapıldı.
Artvin: Ruslardan geri alınan Batum’un Artvin (Livane) kazası 1921’de vilayet yapıldı. 1933’te Artvin ve Rize birleştirilip Çoruh vilayeti kuruldu. Sonra Rize ayrıldı. Çoruh adı 1956’da Artvin’e döndürüldü.
