Kelâm terim olarak, ‘kelime’, ‘akıl’ ve ‘delil’ anlamlarında kullanılmakta.Kelâm İlmi İslâmî ilimler arasında “Eşrefu’l-Ulûm (En Şerefli İlim)” olarak tanımlanır. Kelâm İlmi, “Allah’ın zâtından ve sıfatlarından, nübüvvet konularından, başlangıç ve sonuç itibariyle kâinatın hallerinden bahseder. Buna göre kelâm, “İslâm dininin inanca ve davranışlara dair ilkelerini naslardan hareketle belirleyen ve aklî yöntemlerle temellendirip destekleyen bir ilim” diye tarif edilebilir. Kelâm ilmini ortaya çıkaran nedenler Hz. Peygamber (s.a.s)’in ölümünden hemen sonraki döneme kadar uzanır. Hz. Peygamber’in ölümünden sonra İslâm toplumunda giderek artan anlaşmazlık ve toplumsal olaylar inanç konularına ilişkin görüş ayrılıklarının ortaya çıkmasına yol açtı. Hilafet tartışmaları, iç savaşlar, çeşitli din ve kültürlerle başlayan ilişkiler, felsefi düşüncenin çeviriler yoluyla yaygınlık kazanması, kimi âyet ve hadislerin farklı biçimlerde yorumlanması gibi etkenlerle Allah’ın sıfatları, kader, büyük günah işleyen insanın durumu, imamet gibi konularda çeşitli görüşler oluştu. İlk yüzyılın sonuna kadar süren tartışmalar, ikinci yüzyılın başında bütün bu konuları sistemli biçimde ele alan ilk kelâm okulunun doğmasına neden oldu. Zamanla da çeşitli ekoller ortaya çıktı. Tarihin değişimi süreci içerisinde ortaya çıkan farklı düşünceler kelam ilminin konularının da yeniden ele alınmasını gerekli kıldı.
DİNİ DEĞERLERİ SORGULAMAK
Aydınlanma sonrası modern Batı’da dini değerlere, inanç ilkelerine yönelik sorgulamalar Osmanlıyı da etkisi altına almıştı. İslâm dünyasının Avrupa medeniyetine hangi ölçülerde yaklaşması gerektiği, Müslümanların siyasî varlığı ve İslâm toplumunun geleceğiyle ilgili tartışmalar gündeme geldikçe meselenin ilmî temeline inme ihtiyacı doğmuş, İslâm ilimlerinin mevcut durumu ve bu ilimlerle topluma yeniden yön verilmesi için nelerin yapılabileceği konusu düşünülmeye başlanmıştır. Bilhassa Tanzimat’la birlikte Batı’dan gelen düşünce akımlarının İslâm düşüncesine karşı şüpheler oluşturması karşısında günün alimleri bu tehlikeyi İslâm çerçevesinde, yeni düşüncelerle etkisizleştirmeye çalıştılar. Yenilik ihtiyacıyla ilgili çabalar daha çok kelâm ilmi alanında kendini gösterdi. Kelâma yapılan vurgunun başlıca gerekçesi İslâm dini bakımından önemli sayılan bu ilmin, gerek ortaya çıkan yeni düşünce akımları, gerekse o döneme kadar dayandığı ilmî-felsefî verilerden dolayı zamanın gerisinde kaldığı yaklaşımıdır. Felsefenin, yeni içeriğiyle vahye dayalı inanç ve değerleri tehdit etmeye başlaması ve dini dışlayan akımların gün geçtikçe aydınları etkilemesi dönemin kelâm âlimlerini çeşitli arayışlara yöneltmiş, toplumun mevcut durumu karşısında zamanın şartlarına göre İslâm inancını koruma görevi bulunan kelâm ilmine âcil sorumluluklar yüklemiş ve öncelikle yeni bir anlayışla yazılan eserlere ihtiyaç duyulduğu dile getirilmiştir. Bu çerçevede modern görüşler ortaya çıktığı gibi geleneğe bağlı aydınlar da geleneği günün ışığında yeni bir yaklaşımla güncellemeye çalışmışlardır.
İşte bu tür çalışmalar yapanlardan biri de son dönem Osmanlı Paşalarından âlim, edip, hattat ve şair olan Giritli Sırrı Paşa›dır (1844-1895). Giritli Sırrı Paşa, 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin birçok vilayetinde valilik yapmış bir devlet adamı olup, aynı zamanda tefsir ve kelâm ilmi başta olmak üzere birçok alanda eser vermiş önemli bir isim. Kelâm ilmine dair ilk eserini Taftazânî’nin Şerhu›l Akâidi’ni birtakım şerh ve haşiyeleriyle birlikte tercüme ederek oluşturdu. Sırrı Giridî Paşa, bu eserinde kendi görüşlerini de Mütercim başlığı altında vermiştir. Daha sonra bu eserinde birtakım düzenlemeler yaparak Nakdü’l-Kelâm Fî Akâidi’l-İslâm adlı eserini oluşturmuştur. Sırrı Giridî Paşa, kelâm ilmine dâir eserlerini her ne kadar yeni ilm-i kelâm döneminde yazmış olsa da bu eserler onun geleneğe bağlı bir kelâmcı olduğunu göstermektedir. Sırrı Giridî’nin bir kelamcı olarak dikkat çeken en önemli özelliği Ehl-i Sünnet’e itirazda bulunan Mu`tezile ve diğer bazı batıl görüşleri tek tek inceleyip onlara cevap vermesidir.
YENİ BİR YORUMLA SUNULUYOR
Sırrı Giridî Paşa bu babta yazdığı eserini şu cümlelerle takdim etmekte: “Bu eser İslâm akaidinin Kur’an âyetleri, nebevî hadisler, icmâ-i ümmet, müctehid imamların sözleri ve büyük müfessirlerin eserleri ile sabit olduğunu hakimane bir surette şerh ve izah eder... itirazcıların akaidimiz hakkında zan ve tereddütlerinin giderilmesine yönelik kuvvetli aklî ve naklî deliller ile hakikati ortaya koyar.”
Nakdü’l-kelâm fî akāidi’l-İslâm. Giritli Sırrı Paşa’nın Trabzon valiliği sırasında Şerh-i Akāid Tercümesi’nden bazı kısaltmalar ve alıntılar yapmak suretiyle kısmen tercüme, kısmen telif tarzında düzenlediği eseridir. Birçok baskısı yapılan kitap Kâzım Albayrak tarafından seçme usulüyle sadeleştirilip, yeni bir yorumla “İlm-i Kelâm’ın Özü” adıyla yayımlanmıştır. Bir tür “sadeleştirme ve açıklama” olarak sunulan bu kitap, Albayrak tarafından, bazı yazarların görüşleri ışığında yeniden derlenmiş, yeni görüşlerle harmanlanmıştır. Bu yönüyle kitap birebir çeviriden ziyade güncel görüşler ışığında yeniden yorumlama, destek görüşlerle eklemlendirmedir. Kitapta ele alınan meselelerin İslâm tarihi boyunca çeşitli akımların etkisi altında kalan düşünceleri içerdiği dikkate alınırsa, yapılan bu şerhin günümüzdeki tartışmalar çerçevesinde önemli bir boşluğu dolduracağı düşünülebilir.
“Ehl-i Sünnet’in görüşlerini ve ona muhalif olan fırkaların temelsizliğini aklî ve naklî kesin delillerle ispat” etme gayretindeki kitap, günümüzde sıkça dile getirilen reform tartışmalarına da bir eleştiri olarak yaklaşmakta, asıl olanın kelâmın Ehl-i Sünnet çerçevesinde günümüze döndürülmesi, günümüz meselelerine cevap vermesidir görüşüne dayanmakta ve okuyucuya bu yönde yeni açılımlar sağlamakta.
Kazım Albayrak, kitapla ilgili olarak “Bu eser vesilesiyle davet ettiği mevzulara da temas ederken, ilm-i kelâmın günümüz meselelerine cevap verir niteliğini her fasıl sonunda işleyerek dinamik planda gösterdik” cümlesiyle konuların yeniden ele alınmasının orijinallikten uzaklaşmak olmadığını dile getirmekte.
Sadeleştirilen haliyle kitaba genel olarak bakacak olursak; giriş kısmında Giritli Sırrı Paşa’nın hayatı, kişiliği ve eserlerine yer veriliyor. Ayrıca çağımızın meselelerine sistem bütünlüğünde cevaplar ve çözümler sunmak gerektiği dile getiriliyor. Kelâm, fıkıh ve diğer İslâmî ilimlerin yeri ve rolüne dikkat çekilerek, dünden bugüne gerek islam adına gerekse islama karşıtlık doğrultusunda ortaya çıkan felsefi akımlara, görüşlere bir cevap niteliği taşıyor. Akaid ile kelâm farkı, fıkıh ile fıkıh ilmi farkı, İslami ilimler, sapkın hareketler gibi konular çeşitli yönleriyle ele alınıyor. Dipnotlar ve açıklamalar bölümüyle bir hayli zenginleştirilmiş olan eserde ayrıca detaylı bir kaynakça ve dizin listesi de bulunmakta. Giritli Sırrı Paşa’nın kelâm ilmi doğrultusunda ortaya koyduğu görüşleri çerçevesinde harmanlanmış olan bu eser konuya ilgi duyanların okuması gerekli eserlerden biri.

Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.