Düşüncenin İslam’la ilişkisinden ne anlamalıyız? (5)

İslam’ın zuhurundan modern döneme gelinceye dek, İslam’ın bir parçası olan, kapsamına dâhil edilen yahut İslam’a nispet edilen şeylerin belirlenmesi göründüğünden daha karmaşıktır. Hicrî birinci ve ikinci yüzyıllar genel olarak sonraki tüm yüzyıllarda Müslümanların inanç, düşünce ve davranış alanlarıyla ilgili temel sorunlarının belirlendiği, tartışıldığı ve ana tavırların ortaya çıktığı dönemi oluşturur. Bu sorun ve tartışmaların oluşturduğu akışta nasların daima sabit ayağı oluşturduğu düşünülür. Tabii ki Kurân söz konusu olduğunda bu düşünce doğrudur. Fakat Hz. Peygamber’in (sav) hadis ve sünneti söz konusu olduğunda sabit bir hacmin oluşması sancılı bir sürece yayılmıştır. Hatta hadis ve sünnetin tespit ve tevsikine dair çabaları dikkate alırsak “nas” adını verdiğimiz bilgi ve uygulamalar bütününün Kurân dışında kalan kısmının ayrıntılı bir şekilde belirlenmesine dair araştırma ve tartışmalar sonraki yüzyıllarda da devam etmiştir. Fakat ayrıntıları bir tarafa bırakırsak Hicrî üçüncü yüzyılın ilk yarısının hitamıyla birlikte akide ve yaşantıya dair mezhepler ve muhtelif dindarlık biçimleri temel kabulleri, belli başlı nazariyeleri ve yaşam tarzları itibariyle teşekkül etmiştir. Erken dönem araştırmalarında çabuk tatmin olsak da aslında hala dînî ve felsefî gündemimizi oluşturan sorunlar öbeği ya İslam’ın ilk iki asrında ya da bu asırların tamamlayıcı yılları sayılabilecek üçüncü asrın ilk yarısında oluşmuştur.

Kuşkusuz bu sürecin pek çok hususiyeti vardır ve muhtelif açılardan ele alınması mümkündür. Her bir cihetin de muhtelif açılardan ele alınması mümkündür. Bizim bu yazı dizisindeki maksadımız, İslam’ın bir parçası olan, kapsamına dâhil edilen yahut İslam’a nispet edilen şeylerin belirlenmesi açısından meselenin ele alınmasıdır. Bu açıdan ilk iki yüzyılın sonraki yüzyılları derinden etkileyen üç temel hususiyeti vardır.

Birincisi, nas ve tevilin ayrıştırılmasıdır. Belki bir dinin müesses hâle gelmesinin en hayati aşaması naslar ile yorumların tefrikidir. Ayrıntıda ciddi ihtilaflar olmakla birlikte erken dönemde Müslümanların bu hedefe önemli ölçüde yaklaştığı ve nasların kapsamı ile yorumların sınırları hakkında ana kitleyi bir arada tutacak bir çerçeveye ulaştığı söylenebilir. Bu çerçevenin katı çekirdeği Hz. Peygamber’den geldiğine dair tevatür bulunan veya genel kabule bulunan akideler ve ibadetlerdir. Hz. Peygamber’in mütevatir olmayan yahut genel kabule mazhar olmayan hadis ve sünneti söz konusu olduğunda nasların sınırları esnemektedir. Çerçevenin bizim buradaki konumuz bakımından en dikkate değer hususiyeti ise farklılıkları tanımakla birlikte sapkınlık sınırına ulaştığı düşünülen yorumları icma edilen nasları ve akideleri iptal etmediği sürece sadece teoride elemesidir. Yani yorumun daima yorum olarak muhafaza edilmesidir. Nitekim ilk iki yüzyılın ikinci temel hususiyeti de bunun bir uzantısıdır.

İkincisi, Müslüman cemaatin sınırları ile sahih itikad ve yorumun sınırlarının özdeş olmadığının ilke olarak kabul edilmesidir. Ehl-i sünnetin “Ehl-i kıble tekfir edilmez” cümlesinde ifadesini bulan bu ilke, bütün yorum aşırılıklarına rağmen Müslüman cemaati bir arada tutmayı ve farklı tavır, fikir ve yaşantıların var olma hakkını bir başkasını fiilen yok etmeye teşebbüs etmediği sürece teslim etmeyi amaçlar.

Üçüncüsü: Erken dönem, sadece yorumun sınırları ve yönteminin belirlendiği değil aynı zamanda yorumun muhtevasının da belirlendiği dönemdir. Yani bu asırlar bir oluşum dönemidir. Farklı mezhep ve meşrepleriyle Müslüman toplumun tarihine damga vuran belli başlı teorilerin önemli bir kısmı ilk iki asırda ifade edilmiş ve taraftar bulmuştur. Bu sebeple üçüncü asrın ilk çeyreğinde felsefe külliyatının çevrilerek gitgide müslüman sıfatı saflaşan bir filozoflar cemaatinin ortaya çıkması, yorumun sınırlarını, dolayısıyla da İslam’a nispet edilen şeylerin kapsamını yeniden tartışmaya açmıştır. Zira felsefe çalışmaları bir yönüyle İslam’ı kadim geleneklerle uyumlu hale getirme bir yönüyle kadim gelenekleri İslam’la uyumlu hale getirme çabası olarak okunabilir.