"Türkiye"nin kalbi Ankara" faciasına son noktayı koyan Cumhurbaşkanım"a gönülden teşekkürler...

Geçen haftanın başlarında, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde sinema sanatı ve sanatçılarına karşı kırılmış sayısız potlardan biri daha gecikmeli olarak tamir edilerek, “yasaklı bir film” yıllar sonra yeniden özgürlüğüne kavuştu.

Ancak, bu kez ilginç olan, yaklaşık 40 yıldır süregelen “ahmakça” bir yasağın, doğrudan doğruya ülkenin bir numaralı ismi, Cumhurbaşkanı Sayın Abdullah Gül tarafından kaldırılmış olmasıydı. Ki böyle bir olay, 27 Mayıs cuntası lideri Cemal Gürsel''in, 1964 yılında elinde film makaralarıyla Çankaya Köşkü''ne çıkıp kendisine yasaklı yapıtı “Susuz Yaz”ı izlettiren ünlü yönetmenimiz Metin Erksan''a son anda Berlin Film Festivali''ne katılma izni vermesinden bu yana ilk kez yaşanıyor.

Olayın özü ve özeti şöyle…

Rus yönetmen Sergei Yutkeviç (1904-1985)

Yıl 1932… Türkiye Cumhuriyeti''nin 10''uncu kuruluş yıldönümü yaklaşırken, ülke de yıllarca süren savaşların yol açtığı derin yıkımın yaralarını büyük bir hızla sarmaktadır. Cumhuriyet''in kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemâl Atatürk, 10''uncu yıla girildiğinde yurt çapında yapılacak olan diğer bütün tören ve kutlamaların yanı sıra, bu önemli zaman dilimini gelecek kuşaklar için belgelemek üzere, kitleler üzerindeki etkisini çok iyi bildiği “sinema sanatı”ndan da yararlanılmasını arzu eder ve bu düşüncesini Başbakan İsmet İnönü''ye açar.

İnönü de bunun üzerine hemen Matbuat Umum Müdürlüğü''ne talimat verir ve o dönemde “belgesel sinema” alanında en parlak başarılara imza atmış ülke olan Sovyetler Birliği ile temasa geçilir. Sovyet yetkililer, Türk meslektaşlarının talebi üzerine, ülkelerinde yetişen en dikkat çekici yeteneklerden ikisi, Sergei Yutkeviç (1904-1985) ve Leo Oskaroviç Arnstham''ı (1905-1979) derhal Ankara''ya gönderirler.

İki sinemacı da Küçük Asya''nın bu genç ve dinamik ülkesindeki konukseverlikten, özellikle de Atatürk''ün sinemaya yakın ilgisinden son derece etkileneceklerdir. Karşılıklı anlaşmaya varılıp teknik keşifler yapıldıktan sonra Sovyet sinemacılar ülkelerine döner ve bir süre sonra da ekipmanlarıyla birlikte çekim için tekrar gelirler. Sonrasında ise Anadolu topraklarında, Ankara''dan başlayan ve yine Ankara''da biten büyük bir sinemasal yolculuk gerçekleştirilir. Yutkeviç ve Oskaroviç, yanlarına danışman olarak dönemin ünlü Türk yazarları Reşat Nuri Güntekin ve Fikret Adil''i de alarak, genç cumhuriyetin yıllar süren acılardan sonra yeniden ayağa kalkma çabalarını usta işi bir sinema diliyle peliküle aktarmaya başlarlar. Yurdun dört bir köşesinde ardı ardına inşâ edilen sanayi tesisleri, devlet otoritesini ülke çapında sağlamlaştıran yeni kamu binaları, en gencinden en yaşlısına kadar geleceğe umutla bakan 13 milyonluk bir toplum ve her şeyden önemlisi de haber kameralarının asla tesbit edemeyeceği türden bir “insan sıcaklığı” ile bezelidir bütün görüntüler…

Yutkeviç ve Arnstham Ankara''da çekim yaparken (1933)

Büyük bölümü Türk Devleti tarafından finanse edilen bu film, çekimleri tamamlandıktan sonra, Moskova''daki stüdyolarda, aylarca süren bir çalışmanın ardından kurgulanır ve 1934 yılında, Çankaya Köşkü''nün görüşüne sunulmak üzere yönetmenlerinin eşliğinde Türkiye''ye gönderilir. Yapıta, onu çeken Rus sinemacılar tarafından “Türkiye''nin Kalbi Ankara” (Ankara: Serdtse Turtsii) adı verilmiştir.

Sıkı bir sinemasever olarak, filmi İnönü ve diğer hükûmet yetkilileriyle birlikte dikkatle izleyen Atatürk, Köşk''teki gösterinin ardından her iki yönetmeni de samimiyetle kutlayarak beğenilerini iletir ve yapılan çalışmanın Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından büyük bir mutlulukla kabul edildiğini açıklar. Ayrıca, SSCB ile yürütülen bu sanatsal işbirliğinin sonucundan çok memnun kalınması üzerine, Türk yetkililer bundan dört yıl sonra bir başka Sovyet yönetmeni olan Esfir Shup''a da “Türk İnkılâbında Terakki Hamleleri” adlı bir başka belgesel film daha çektireceklerdir.

“Türkiye''nin Kalbi Ankara”, gerek Atatürk''ün sağlığında, gerekse ölümünden sonraki yıllarda, ülkemizdeki sinema salonlarında, konulu filmlerden önce pek çok kez serbestçe gösterildi. Ülkede topu topu bir kaç sinema kamerası bulunduğu bir dönemde çekilmiş olması, onu zaman içinde “tarihsel bir belge” olarak gitgide daha da önemli ve değerli kılacaktı. Bu arada, 1950''lerden sonra film batılı sinema okulları tarafından da keşfedilecek, çekildiği yılları aşan ilginç anlatım tekniği ve yüksek görsel kalitesiyle adı belgesel sinema tarihinin en iyi yapıtları arasında anılmaya başlanacaktı.

Ta ki 1969 yılına kadar…

Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, göreve geldiği ilk günden bu yana sinema sanatı ve sanatçılarına yakın duruşuyla sektöre büyük bir güven aşıladı.

O yılın 10 Kasım akşamı, yeni kurulan TRT televizyonunda, Atatürk''ün anısına “Türkiye''nin Kalbi Ankara”nın gösterilmesine karar verilir. Ve film, ülkede henüz bir kaç bin televizyon alıcısının bulunduğu bir dönemde gösterime sunulur. Ancak, ekrandaki gösterim devam ederken, kendisini arayan bir grup sağcı, solcu ve Kemalist fanatiğin kışkırtmalarına gelen dönemin TRT Genel Müdürü Adnan Öztrak, panik içinde stüdyoyu basarak yayını durduracaktır. Gerekçe ise “filmin alttan alta Moskova propagandası yapıyor oluşu”dur. Yani, aynı filmi o tarihten 36 yıl önce Köşk''te bizzat izlemiş olan Cumhurbaşkanı Atatürk ve yakın çevresindeki onca yetkili bu propagandayı fark edememiş (!), ancak Öztrak ve arkadaşları o akşam duruma ânında müdahale ederek “vatanı ve milleti büyük bir beladan kurtarmışlardır.”

İşte, hem Rus hem de dünya sinemasının uluslararası otoriteleri tarafından “belgesel sinema alanında bir kilometre taşı” olarak kabul edilen “Türkiye''nin Kalbi Ankara”nın bu ülkenin sınırları içinde gösterimi, o gün bugündür yasaktı. Hem de hiç bir yazılı karara dayanmaksızın, sırf anılan tarihte yaşanan o keyfî “yayın durdurma”nın yayıncıların bilinç altında yol açtığı korkular nedeniyle…

Türkiye Cumhuriyeti''nin 11''inci Cumhurbaşkanı Sayın Abdullah Gül, geçen hafta, bu güzelim filme 39 yıldır uygulanan anlamsız ambargoyu kaldırarak, “Türkiye''nin Kalbi Ankara”yı Cumhurbaşkanlığı''nın resmî internet sitesinde yayına koydurdu. Film, siteden kamuoyunun izlemesine açıldıktan hemen sonra da konuyla ilgili haberler medya organlarına birer ikişer düşmeye başladı.

Yıllar önce nasıl temin edilmişse edilmiş, “yasadışı” (!) bir VHS kopyasından -kadrajlarının güzelliği karşısında ağzım açık bir vaziyette- izleme imkânı bulduğum bu belgeseli, ben de onbinlerce yurttaş gibi, geçen hafta Cumhurbaşkanlığı sitesinden bir kez daha izleyerek hafıza tazeledim. Sonuç olarak, bir defa daha anladım ki sinema konusunda ileri görüşlü olmak, “sinemanın etki gücünün farkında olmak” bambaşka bir şey. Yüce Allah da Türkiye Cumhuriyeti''nin kurucusuna daha o tarihlerde bu vizyonu vermiş vesselam…

Ve aynı koltuğun -bazılarının “O benim cumhurbaşkanım değil, beni temsil etmiyor” dedikleri- bugünkü sahibi, selefinden hiç de geride kalmayan entelektüel bir vizyonla, bu önemli tarihsel belge üzerinden şimdilerde sinema sanatına benzer türden bir saygı gösterisinde bulunarak, onu devlet adına sahiplendi; yıllar sonra tozlu raflardan indirilip günışığına çıkartılarak yeniden gündeme gelmesini sağladı. Bir sinemasever olarak, devlet erkânında nicedir görmeyi arzu ettiğim bir tutumdu Sayın Gül''ün bu yaklaşımı…

Türkiye''nin küllerinden yeniden doğduğu bir döneme tanıklık eden bu duygu yüklü sinemasal belgeyi Cumhurbaşkanlığı''nın internet sitesinden siz de mutlaka izleyin. Gerçi, zamanın aşındırıcılığına direnemeyip hem ses, hem de görüntü açısından epeyce yıpranmış olan bazı bölümleri var. Üstelik de yayına sokulan kopyanın bölüm makaralarının sıralamasının -kişisel gözlemim ve mevcut teknik bilgilerim ışığında- ciddi biçimde karışmış olduğunu düşünüyorum. Filmin ses senkronu da bütünüyle kaymış durumda. Bundan sonraki gösterimler için eldeki master filmden yeni bir video transferi ve de derleyip toparlayıcı bir kurgu çalışması yapılması elzem gibi…

Cumhuriyetimizin kurucusu Gâzi Mustafa Kemâl Atatürk, sinema sektörü henüz doğuş sürecindeyken, bu sanatın gelecekte kitleleri etkileyip yönlendirmede ne denli büyük bir güce dönüşeceğini sezinlemiş bir liderdi.

Ancak, bütün bu teknik sorunlara karşın, Türkiye Cumhuriyeti''nin kuruluş dönemi üzerine şimdiye kadar bir benzerini daha görmediğiniz lezzette, aradan geçen onca yıla karşılık teknik açıdan diriliğini hâlâ muhafaza eden son derece hoş bir yapıtla karşılaşacaksınız. Hele de Yutkeviç''in çeşitli törenlerde sevinç içinde el çırpan insanları eğik kadrajlarla görüntülediği planları özel bir dikkatle inceleyin. Bu gibi çekimler, sonradan Sovyet sinemasını şahlandıran isimler arasında yer alacak olan yönetmenin daha o günlerde bile ne denli özgün bir sinemasal bakışa, ne kadar farklı bir çerçeveleme duygusuna sahip olduğunun ipuçlarını sunuyor derin sinemaseverlere...

Tabiî, bu arada, film bitip de siteden ayrılırken, Çankaya Köşkü''nün tanık olduğu kasvet ve atalet dolu o 7 uzun yıldan sonra, söz konusu makamın ve mekânın yönetim anlayışına ardı ardına bu tür irili ufaklı güzellikler getiren Sayın Cumhurbaşkanı''na sitedeki elektronik posta adresi yoluyla kısa bir teşekkür mesajı iletmeyi de ihmal etmeyin derim.

Bizim, her alanda olduğu gibi sanatta da bazı olumlu çıkışlar yakalayabilmek için işte tam da bu yönde bir bakış açısına, böylesine “vizyoner” ve “rahat” bir cumhurbaşkanına ihtiyacımız vardı. Onu, canımıza dişimize takarak, en sonunda elde etmeyi başardık.

Darısı, Türk bürokrasinin her kademesini sarıp sarmalamış olan diğer “9-5”çilerin başına…

Yılmaz Güney''in dünya görüşüne hiçbir yakınlık duymayan, geçmişteki bir çok yazısında onu feodal yaşam tarzı ve politik aktiviteleri nedeniyle eleştirmiş bir sinemasever olarak, kendisinin Türk sineması içindeki “uzun yürüyüş”üne ve bu zorlu süreçte ortaya koyduğu kimi yapıtlara ise katıksız bir saygı duyuyorum. Hele de “Umut”, bana göre daha uzun yıllar boyunca Türk sinemasının gelmiş geçmiş en iyi on filminden biri olarak kalmayı sürdürecektir.

O yüzden, yapıtlarının büyük bir bölümü 12 Eylül darbesi sonrasındaki polis baskınlarında film şirketlerinden tek tek toplanıp yok edilmiş (eşinin söylediğine göre, tam 104 filmi bütünüyle kayıp) olan bu sanatçının, sevenlerinin çabalarıyla kurtarılmış olan az sayıdaki filminin şimdilerde devlet eliyle koruma alınmasını, bu ülkenin geçmişte feci şekilde ezdiği bazı sanatçılarına ödemesi gereken ahlâki bir borç olarak görmekteyim. Umarım, “Sürü”nün, “Umut”un, “Yol”un, “Arkadaş”ın ve “Duvar”ın elde kalan hasar görmüş negatifleri uzmanlar tarafından özenli bir biçimde onarılır da gelecek kuşaklar bu yapıtları çok daha bakımlı kopyalardan huzur içinde izleme fırsatı elde ederler. Çünkü, politik ve sanatsal açıdan bu denli tartışmalı bir sinemacıya ilişkin nihai yargıya da ancak böylesi bir huzur ortamında, ortaya koyduğu eserler rahatça incelenerek varılabilir.

Sonuç olarak, Türk sinema dünyasında her geçen gün iyi şeyler oluyor ve bir yurtsever olarak bütün bu olumlu gelişmelerden heyecan duymamak, mutlu olmamak mümkün değil…