Ruanda’dan Filistin’e: Daha adil bir dünya mümkün mü?

Güveni yeniden inşa etmek, dönüşümü yönetmek ve herkes için sonuç (fayda) üreten bir Birleşmiş Milletler temaları bu yılki BM’nin ana gündemi. Peki neden güvenin tesisi ve herkes için sonuç üretme başlıkları manşete çekildi ve bu tür bir beklenti hasıl oldu? Diğer bir ifade ile mevcut uluslararası sistem ve kurumlar neden ve hangi saiklerle herkes için anlamlı sonuçlar üretememektedir? Hangi gerekçeler uzunca süredir uluslararası kurumların işlev ve itibarını tartışmaya açarak güven ile ilgili bir soruna neden oldular?

Trump’ın iktidarı ile birlikte daha fazla tartışılan uluslararası kurumların işlevi konusu, revizyonist politikalar ile yeni bir patikaya evrildi. Çıplak güç üzerinden ilerleyen ve kuralları ihlal eden bu tarz, Trump’ın şahsında mücessem hale geldi ve uluslararası kurumlar önemli ölçüde paranteze alındı. 7 Ekim sonrasında Gazze üzerinden çokça deneyimlenen bu konu, son dönemde Venezuela ve Grönland gibi konularla çok daha fazla tartışmaya açılmış ve mevcut sistemin işlevi ve işlerliği üzerine epeyce bir külliyat oluşmuştur. Bu külliyatın BM nezdinde reform tekliflerine kapı araladığı ve uluslararası kurumların dönüşümüne dair reçeteler sunduğu da görülmektedir. Pratikte ne kadar karşılık bulacağı sorusu bir kenara, mevcut tekliflerin içerik ve mahiyeti, aslında içinde bulunduğumuz krizi de gözler önüne sermektedir.

Birleşmiş Milletlerin (BM) ihdası ve ana omurgalarına bakıldığında, mevcut durum çok daha net biçimde anlaşılmaktadır. Birinci Cihan Harbi’nin ardından barışı tesis etmek amacıyla kurulan Milletler Cemiyetinin 2. Cihan Harbi’ni engelleyememesi nedeniyle kurulan BM, büyük güçlerin daha ayrıcalıklı olduğu bir sistem öngörüyordu. ABD öncülüğündeki taslak çalışmalarda da belirtilen bu husus, 1. Cihan Harbi’nin çıkış nedenini de büyük güçlere ayrıcalık tanınmamasında görüyordu. Büyük güçlerin, kendi aralarında güce dayalı bu mutabakatı kurumsallaştıran organ olan Güvenlik Konseyi, sonraları söz konusu güçlerin ayrıcalığı ile tıkanan bir yapıya da evrildi. Uluslararası barış ve güvenliği tesis etme işlevi ile kurumsallaştıran BM’nin, ilk aşamada küçük devletleri karar mekanizmalarının dışında tutması eşitlik ve temsilde adalet açısından da ciddi sorunlara neden oldu.

RUANDA’DAN FİLİSTİN’E

Güvenlik Konseyinin çözemediği yahut çözmekten imtina ettiği sorunların başında Filistin gelmektedir. 7 Ekim sonrasında çok daha belirgin biçimde görülen bu durum, İsrail’i BM üzerinden sınırlandırmanın çok da mümkün olmadığını göstermektedir. Ateşkes başta olmak üzere Batı Şeria ile ilgili kararlarının uygulan-maması ve ABD’nin hemen her seferinde İsrail lehine veto yetkisini kullanması, sistemik krizin en somut örneğidir. Bir diğer örnek de Rusya-Ukrayna Savaşı. 2022 Şubat’tan itibaren devam eden ve küre çapında etkisi olan bu savaşın Rusya’nın, Güvenlik Konseyindeki etkisi ile tıkandığı çok açık.

Türkiye’yi de çok yakından ilgilendiren bir diğer örnek Suriye. 2011 ile başlayan tırmanma zamanla yerini iç savaşa bırakmış ve yüzbinlerce insanın öldüğü ve kimyasal silahların kullanıldığı bir süreç söz konusu olmuştur. Göç üzerinden Avrupa’nın da gündemine giren Suriye, BM nezdinde herhangi bir çözüme kavuşturulamamıştır. Srebrenitsa ve Ruanda gibi örneklerle de pekiştirilebilecek bu sistemik kriz, mevcut sistemin devam etmemesi gerektiğini çok açık biçimde göstermektedir. Ama uzunca bir süredir gündemde tutulan reform konusu, farklı tekliflerle zengin bir tartışma ortamına imkan tanısa da bu tekliflerin hayata geçirilmesi noktasında sistemi inşa eden aktörler açısından ciddi bir mukavemet söz konusu.

Temsilde adalet yani üye sayısının artırılması ve veto yetkisinin kaldırılması gibi temalar, reform tartışmalarında baskın bir yer işgal etmektedir. Cumhurbaşkanı Erdoğan nezdinde de bir teklife dönüşen ve veto yetkisi üzerinden sloganlaştırılan “Dünya beşten büyüktür” 2014 yılından itibaren BM nezdinde dile getirilmektedir. Daha kapsamlı bir reform için ayrıntılandırılan bu çerçeve, benzer taleplerle tahkim edilmektedir. Fakat tüm eleştiri ve reform tekliflerine rağmen sistemin değişmeme noktasında ciddi bir direnç gösterdiği ve kurucu aktörlerin mevcut statükoyu devam ettirmek istedikleri görülmektedir. Barışı inşa etmek amacıyla kendilerine tanıdıkları ayrıcalıkları hemen her defasında istismar eden kurucu aktörler, uluslararası sistem ve kurumlara duyulan güvenin sarsılmasındaki en başat aktörler aslında. Ali Balcı’nın “Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi: Eleştirel Bir Giriş” başlıklı kitabında detaylandırdığı bu tablo, BM’nin fonksiyonu ve kurumlara duyulan güven noktasında önemli bir tartışmanın kapısını aralamaktadır. Büyük ölçüde tıkanan bu sistem, barışı tesis etmek yerine Balcı’nın ifadesiyle “Uluslararası politikadaki kurumsallaşmış eşitsizlikleri anlamanın laboratuvarı”na dönüşmüştür.