Bizans'ın can suyu Sarnıçlar

İstanbul neden kıymetliydi? Fatih neden bu şehre âşıktı? Bu şehrin fethi nasıl bir çağın kapanıp yeni bir çağın açılmasına sebep olabildi? Sorular çok; cevaplar muhtelif. Stratejik konumu vesaire değil benim ilgilendiğim; Ayasofya gibi bir anıta ev sahipliği yapan şehir, bağrında kadim sırlar taşıyan bir uygarlıklar beşiği, benim için çok daha değerli.

Bu şehre bizim ecdadımız çok şey katmış, fethin ardından şehri yeniden ayağa kaldırmış ve eskisinden de önemli bir medeniyet merkezi haline getirmiştir, kabul. Ama Fatih'in bu şehre neden âşık olduğuna da bir cevap bulmak gerekir. Düşünün, o tarihte gelişmişlik açısından İstanbul gibi bir şehir daha var mıdır? Osmanlı'dan önce üç imparatorluğa başkentlik etmesi, fetihten sonra ilk iş olarak Osmanlı'ya da başkent yapılması boşuna mı?

İstanbul'un İstanbul olmadan önce, yani Bizans'ın Konstantinopolis'iyken nasıl bir şehir olduğunu görmek için Ayasofya'ya, Bozdoğan Kemerleri'ne (bütün dünyada bilinen ve kabul gören adı ile Valens Akuadük'ü) ve tabii sarnıçlarına bakmak yeter. Biz bugün o sarnıçlara bir bakalım dedik.

İçinde bir şehrin ihtiyacını karşılayacak kadar akarsu bulunmamasından ötürü, şehrin suyu batıdaki bugünkü Pınarhisar mevkiinden Romalılar tarafından kanallar ve kemerler aracılığı ile getirilmişti. Romalıların yaptığı tesisler, Bizans tarafından da kullanıldı. unların ne şekilde ve ne zamana kadar kullanıldığı konusunda tarihi kaynaklarda yeterli bir bilgi bulunmuyor. Buna rağmen İstanbul'un ilk suyollarının M.S.123 yıllarında Roma İmparatoru Hadrianus zamanında yapıldığı ve I. Constantinius tarafından da geliştirilmiş olduğu kabul ediliyor.

Bizanslılar kent dışından gelen suları açık ve kapalı sarnıçlarda topluyorlardı. Bunun da nedeni kentin su gereksiniminin karşılanması kadar, kuşatmalarda susuz kalmamaktı. Günümüzde halk arasında Çukurbostan ismiyle anılan açık sarnıçlar surların dışındaki kaynaklardan gelen suların toplandığı ve şehre dağıldığı bir tür havuz niteliğindeydi. Roma yapım tekniğine göre yapılan açık sarnıçların duvarları blok taşlar, tuğla ve horasan harçlarla kuvvetlendirilmişti. günümüze bu sarnıçlardan Aspar, Aitius, Hogios Mokios ve Hebdemon Sarnıcı ulaşabilmiş.

Bizans'ın açık sarnıçları kentin konumu itibariyle her yerde yapılamadığından su ihtiyacını kapalı sarnıçlarla da sağlamak zorunda kalmışlardı. Bu sarnıçlardan büyük bir kısmı hiçbir iz bırakmadan yok olmuşsa da bir kısmı hala ayakta. Kapalı sarnıçlar genellikle dikdörtgen veya kare plan şeklinde inşa edilmiş, üzerleri taş duvarlara dayanan sütunların taşıdığı tuğla kemerler ve tonozlar aracılığı ile örtülmüş. Bugün bunlardan en ünlü üçünü anlatacağız.

Binbirdirek, bir diğer adıyla Philoxenus, Yerebatan kadar büyük olmasa da İstanbul'un bilinen en eski; Yerebatan'dan sonra da en büyük ikinci sarnıcı. Hipodromun güneybatısında yer alan sarnıcın ismi ile inşa tarihi üzerinde birbirine zıt iddialar ortaya atılmış, dolayısıyla arkeologlar bu konuda anlaşabilmiş değiller. Kimi, İustinianus zamanında (518-527) inşa edildiğini, kimi de Konstantin devrinde Philoxenus tarafından yaptırıldığını iddia ediyor.

M.S. 330 yılında Bizans imparatoru Konstantin döneminde Lavsus Sarayı'na su sağlamak amacıyla inşa edilmiş olduğu bilgisi daha kuvvetli.

Adının Binbirdirek olduğuna bakmayın, bir tarafa doğru 16, diğer tarafa 14 sıra, toplam 224 sütunla ayakta duruyor. Sarnıçtaki sütunlar, üst üste bindirilmiş iki gövdeden meydana geliyor ve bu iki parça birbirlerine kelepçelerle sabitlenmiş durumda. Böylece sütunların her birinin yüksekliği 12,4 metreye ulaşıyor. Dört katlı bir binanın toplam yüksekliğinden bile daha yüksek sütunlardan söz ediyoruz.

Yükseklik açısında oldukça görkemli olması ve göze çok hacimli görünmesi belki buranın Binbirdirek olarak anılmasına sebep olmuştur, çünkü bakıldığında adeta bir sütun ormanı gibi. Yerebatan ile kıyasladığımızda oldukça sade bir mimarisi var, ama çok daha görkemli görünüyor. Üstlerinde herhangi bir işleme bulunmayan kesik piramit biçiminde başlıklarla yetinilmiş. Sütun gövdelerinde bulunan Grekçe harfler, sarnıcın yapımında çalışan ve sütunları işleyen taşçıların bağlı bulundukları loncaları belirten işaretler olarak biliniyor. Sarnıç duvarlarının kalınlığının 2,90 metre olduğu tespit edilmiş; Yerebatan'ın duvarları kadar olmasa da yine de neredeyse bir kale suru kalınlığında…

Binbirdirek, buraya su sağlayan kaynakların kesilmesiyle zamanla kurumuş, Fetihten sonra üzerinde IV. Murad (1612 -1640) devrinde Tayyarzade ve Fazlı Paşaların konakları inşa edilmiş, 16. Yüzyıldan itibaren de sarnıç atölye olarak kullanılmış. 20. Yüzyılın başında bura iplik ve dokumacılar tarafından kullanılmaya devam edilmiş, bu arada kurulan pazar yerinin ambarı görevini de üstlenmiş. Yakın tarihe kadar pek ilgilenilmemiş. Ancak 7 Ağustos 2002 tarihinde turizme kazandırılmış. Sarnıç halen Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğünün idaresi altında.

Ayasofya'nın hemen arkasındaki Soğukçeşme sokağının üzerinde yer alan konaklar dizisinin ucunda, yokuşun başında bulunan, diğerleriyle kıyaslandığında küçük ama mimari açıdan olağanüstü bir mekân. Diğer pek çok küçük Bizans sarnıcında olduğu gibi orijinal adı da inşa edilen tam tarihi de bilinmiyor. Ama mimari tarzından ve kullanılan malzemelerden yola çıkılarak, en az Ayasofya kadar eski olduğu tahmin ediliyor. Altı adet masif taş sütunun taşıdığı, tuğladan yapılmış, yüksek kubbeleriyle de Yerebatan ve Binbirdirek ile ortak bir mirasın eseri olduğu ortaya çıkıyor. Bu muhteşem mimari şaheseri sarnıç, seksenli yılların yarısına kadar oto tamirhanesi olarak kullanılıyordu. O da bir kısmı, üstelik de zeminle düzayak olarak. Çünkü içi toprak doluydu ve burayı tamirhane olarak kullanan usta da buranın tamirhane olarak kullanmasına izin veren yetkililer de burada nasıl görkemli bir mirasın yattığını bilmiyorlardı. 1985'te Türkiye Turing Kurumu, Soğukçeşme Konakları ile birlikte burayı da restorasyon kapsamında ele aldı. Rahmetli Çelik Gülersoy'un gayretiyle toprakla dolmuş olan sarnıcın içi 3 metre boyunca boşaltıldı. Sütunlar aşağıya doğru daha devam ediyordu ancak bu noktada boşaltma işlemi durduruldu. Sarnıç restore edilerek bir 'Roma Tavernası' konseptinde işletmeye açıldı. Halen turistik amaca hizmet eden bir restoran olarak işletiliyor.

Biz en bilinen üç sarnıcı, üç Bizans mirasını anlatmaya çalıştık. Oysa dört medeniyete başkentlik etmiş bu kadim şehirde, bilinmeyen ve yok olmaya terk edilen daha ne çok sarnıç, ne çok uygarlık mirası var, ama onlar da bizim boyumuzu aşar.