Kuşaklar boyu aktarılan bir kültür mirası: HAMAMLAR

Kelime anlamı olarak özel bir düzenle ısıtılan sıcak ve soğuk suyu bulunan, yıkanma amacıyla kullanılan yapıdır hamam. Ama kesinlikle bundan çok daha fazlasını ifade eder. 'Han hamam sahibi olmak' Hhamam gibi olmak' 'Hamama giren terler' gibi yüzlerce deyimle günlük yaşantımıza girmiş bir temizlik ritüelidir hamam. Avrupa'da Osmanlı ya da Türk denildiğinde akla ilk gelen simgelerden biridir. Edebiyatta, sinemada, özel bir yeri vardır, oryantalizmin gizemli dünyasının baş mekanıdır. Sadece temizlenilen bir yer değil toplumsal hayatın vazgeçilmez bir parçası, yaşayan ve kuşaklar boyu aktarılan bir kültürdür.

Günümüzde artık yeni kuşak sahiplerinin yaşadıkları işletme zorlukları nedeniyle el değiştiren ve sayıları gittikçe azalan tarihi hamamlar yüzyıllarca Osmanlı ve Türki kültürünün en önemli ve renkli öğelerinden biri olarak varlığını korudu. Türkler İstanbul'un fethinden sonra burada ve Osmanlı devletinin dört bir yanında binlerce hamam yaptı. 17'nci yüzyılda sadece İstanbul'da 168 büyük çarşı hamamı vardı. İstanbul'un hamamları bütün dünyaca tanınmıştır. İstanbul'a Türk medeniyetinin damgasını vuran bir yapı türüdür hamamlar. Her konağın ve özel sarayın hamamı olmakla beraber çarşı hamamları İstanbul'un sosyal hayatında rol oynayan önemli bir merkez olmuştur. Bunların sadece temizlik için değil dinlenme, sohbet, eğlenme için de kullanılmaları hamamları iyi gelir getiren müesseseler yapmıştır. Dolayısıyla her vakıf kuran kişi bir veya birkaç da hamam yaparak bunların gelirlerini kurduğu hayır eserlerine bağlamıştır.

Hepsi de odun yakılarak ısıtılan ve büyük ölçüde su tesisi gerektiren hamamların giderek artması uygun görülmediğinden 1768-69 tarihinde yayınlanan bir fermanla hamam yapımı yasaklanmıştır. Zaten şehirde 1741 yılında Sultan I. Mahmud'un Ayasofya'da kurduğu kütüphanenin masraflarını karşılamak üzere yapılan Cağaloğlu Hamamı'ndan sonra önemli ve büyük bir hamam yapılmamıştır. Son yüzyılda İstanbul'un imarı adına yapılan faaliyetlerden en fazla zararı hamamlar görmüştür. Ancak buna rağmen günümüzde de İstanbul'da hala ayakta kalan ve şehre varlıklarıyla renk katan hamamlar mevcuttur.

Soyunma yerleri: Geniş bir sofa ve bunun çevresinde bölmeli sekiler bulunur. Yıkanan kişiler bu sekilerde uzanıp dinlenir.

Yıkanma yerleri: Soğukluktan geçilerek girilir. Burası da bazı bölümlere ayrılır. “Kurna başı” denilen herkesin teker teker yıkandığı yer. “Halvet” adı verilen, kapalı ve yalnız başına yıkanma hücreleri. Bir de üzerine uzanıp ter dökülen “göbek taşı.” Göbek taşı hamamın mermer kaplı zemininden daha yüksek yapılmıştır ve çeşitli geometrik şekillerde olabilir.

Isıtma yeri (külhan): Hamamın altında ateş yanan yerdir. Alev ve duman mermer zeminin altındaki özel yollardan duvar içlerinden geçer, "tüteklik" adı verilen bacadan çıkar.

Külhan: Hamamların ısıtıldığı kapalı ve geniş ocak

Sıcak halvet: Külhanın üstü

Soğuk halvet: Külhana uzak olan yer

Natır: Müşteriyi yıkayıp keseleyen kadın çalışan

Tellak: Müşterileri yıkayıp keseleyen erkek çalışan

Peştemal: Örtünmek için kullanılan ince dokuma

Takunya: Hamam terliği

Temizlenmenin tarihi günümüzden yüzbinlerce yıl öncesine gider. Farklı coğrafyalardaki farklı kültürler, temizlik konusunda benzer gelenekler ve ritüeller geliştirdiler. Hindistan'da Ganj Nehri'nde, Mezopotamya'da Fırat ve kollarında, eski Mısır'da Nil sularında yıkandılar. Yıkanmak için kapalı yerler inşa etme tarihi Hindistan, eski Mısır, antik Ege ve Yunan uygarlıklarına kadar uzanıyor. Mezopotamya'da Dicle kıyısında M.Ö. 859-824 yılları arasında hüküm sürmüş Asur Kralı III. Salmanasaar'a ait olduğu saptanan hamam Türkiye-Suriye sınırı yakınlarındaki Resülayn'da M.Ö. 3. yüzyıla ait şehir kalıntılarındaki evlerde bulunan banyo yapmak için kullanılan özel bölmeler yine Anadolu'da Gaziantep yakınlarında M.Ö. 1200'lere tarihlenen Geç Hitit dönemine ait hamam kalıntısı bunlara örnek olarak verilebilir. Arkeolojik çalışmalarda farklı tarihlere uzanan hamam kalıntıları bulunmuş olsa da günümüz hamamlarına çok benzer işlevler gören, içi ısıtılan, sıcak su akan binaların yaygın olarak ilk kez M.Ö. 5. yüzyılda Atina'da kullanıldığı kabul ediliyor. Ayrıca Vezüv Yanardağı'nın patlamasından sonra küller altında kalan Pompeii şehrinde yapılan kazılar Romalıların kullandıkları hamamları ortaya çıkarmıştır. Orhan Yılmazkaya'nın "Aydınlık Kubbenin Altındaki Sıcaklık: Türk Hamamı" adlı kitabında ilk adımı Yunanlıların atmasına rağmen bağımsız hamam yapılarının gelişiminin Roma uygarlığıyla birlikte olduğu belirtiliyor. Kesin olmamakla birlikte M.Ö. 1. yüzyılda mimar Sergius Orata'nın yakılan merkezi bir ateşten elde edilen sıcak havayla hamam binasını ısıtmayı ilk kez başardığı düşünülüyor.

III. Murad'ın annesi Nurbanu Sultan emriyle yaptırılan hamam, 1584'te Mimar Sinan tarafından tasarlandı. Çifte hamam niteliğindeki Çemberlitaş Hamamı'nda birbiriyle ikiz olan iki bölüm bulunuyor. Bu bölümlerden biri kadınlara diğeri de erkeklere ayrılmış.

Tel: (0212) 520 18 50

I. Mahmud tarafından yaptırılan hamamın mimarının kim olduğu kesin olarak bilinmiyor. Osmanlı mimarisiyle barok üslubun harmanlandığı bir mimariye sahip olan hamam, Cağaloğlu Hamamı da çifte hamam olarak tasarlanmıştır.

Tel: (0212) 522 24 24

Mimar Sinan'ın kalfalık döneminde tasarladığı Süleymaniye Hamamı Süleymaniye Camii'ni de içeren külliyenin bir parçası. Kanuni Sultan Süleyman'a ait özel bir locanın da bulunduğu hamam günümüzde, kadın ve erkeğin birlikte banyo yapabildiği turistik bir tesis olarak işletiliyor. Tel: (0212) 520 34 10

1715 yılında halka açık bir cami hamamı olarak yaptırılan Galatasaray Hamamı, mimari olarak klasik Türk çizgilerine sahip. İstanbul'un merkezi bir bölgesinde yer alması nedeniyle turistik olarak da oldukça ilgi gören hamamın kadınlar bölümü, 08.00-19.00, erkekler bölümü ise 07.00-22.00 saatleri arasında açık.

Tel: (0212) 252 42 42

1533'te hemen yanındaki camiyle beraber Mimar Sinan tarafından yapıldı. Kasımpaşa'daki hamam günümüzde de çifte hamam olarak kullanılıyor.

Tel: (0212) 253 42 29

1648 yılında Kösem Sultan tarafından yaptırılan Üsküdar'daki Çinili Hamam'ın kadınlar ve erkekler için iki ayrı bölümü var. Uzun süre harap durumda ve kapalı olan Çinili Hamam, 1964'te özel mülkiyete geçtikten sonra tamir edilmiş ve tekrar hizmet vermeye başlamış. Çinili Hamam tarihi hamamlar içinde özgün yapısını koruyabilmiş, modernleşme adına tahrip edilmemiş bir hamamdır. Adını külliyesinin bir parçası olarak yer aldığı Çinili Camii'nden almaktadır.

Tel: (0216) 553 15 93 (erkekler bölümü) (0216) 334 97 10 (bayanlar bölümü)

Web: cinilihamam.sitemynet.com

15. yüzyıl sonlarında inşa edilen hamam Üsküdar'ın en eski umuma açık yıkanma yeri olduğu için Eski Hamam adıyla anılıyor. Ama asıl ismi Şifa Hamamı. Gelin ve damat hamamı olarak da hizmet veriyor. Erkeklere 06:00-21:00, kadınlara 09:00-17:00 arası hizmet veriyor. Tel: (0216) 333 27 87

Üsküdar'daki Beylerbeyi Camii yanındaki bu hamam sıradışı bir çift kubbe tasarımına sahip.

Tel: (0216) 321 46 83

İstanbul Maltepe sahilindeki Yalı Hamamı, Feyzullah Efendi Camisi'ne yakın bir konumda. Yalı Hamamı'nın Sadaret Kethüdası Yusuf Ağa tarafından Cağaloğlu'nda bulunan okuluna vakıf olmak üzere 1771-73 yılları arasında yaptırıldığı düşünülüyor. Mimari bir özelliği bulunmayan Yalı Hamamı, küçük ve basit bir yapıya sahip. Kadın bölümü her gün 08.00-19.00, erkek bölümü 06.00- 24.00 saatleri arasında açık.

I. Ahmet'in Kiler Ağası Malatyalı İsmail ağa tarafından 1610'da yapıldı. Çifte hamam olarak yaptırılan Üsküdar'daki Ağa Hamamı hala bu şekilde çalışıyor. Tel: (0216) 333 38 27

Sultan Abdülaziz devrinde yapılmıştır. 1860'lı yıllardan kalma yapının detaylarında, dönemin mimari üslup karakterleri yer yer sezilebiliyor.

19. yüzyıl Osmanlı mimarisi tarihi eserlerinden biridir. Aziziye Hamamı yıl boyunca gün içinde erkekler için saat 06:00'dan gece 23:00'a kadar, kadınlar için saat 08:00'dan 18:30'a kadar açık. Hamam kadınlar ve erkekler bölümü olmak üzere iki bölümden oluşuyor.

Tel: (0216) 349 14 65 (Erkekler için) (0216) 449 06 13 (Bayanlar için) aziziyehamami@gmail.com

Tel: (216) 388 68 99

Erenköy istasyonunun yakınında bulunan, çarşamba ve cumartesi günleri bayanlara diğer günler erkeklere hizmet veren hamam. Her gün sabah 10:00 akşam 12:00 arası açık. Tel:(0216) 363 97