Türk sinemasının kafası karışık

Hiç tereddüt etmeden filozof yönetmen diyebiliriz ona. Bir çok filmiyle yurt içi ve yurt dışında pek çok ödül almış olan Türk sinemasının sıra dışı yönetmenlerinden biri. Filmleri doktora tezlerine konu oluyor, kuramsal tartışmalara yol açıyor. 33. İstanbul Film Festivali'nde jüri başkanı da olacak Zaim'le hem yeni filmi Balık'ı hem de Derviş Zaim sinemasının biçim, içerik ve meselesini konuştuk.

Devir'den sonra bu temalı filmlerin ikincisi oluyor Balık. Niçin böyle bir tema? İnsanların şu anda karşı karşıya kaldığı problemlerin en büyüğünün doğayla olan ilişkisi olduğunu düşünüyorum. Çünkü kaynaklarımız sınırlı, bu kaynakların bize sundukları sınırlı. Bu bir kısmına şimdi şahitlik ettiğimiz başka problemleri de tetikleyeceğe benziyor. Dolayısıyla doğaya karşı tavrımızı gözden geçirmemizde yarar var. Bunun için de yeni bir ahlak, yeni bir bakış, yeni bir davranış geliştirilmesi gerekir. Sanatın bu konuya ilişkin sorması gereken soruları olduğunu düşünüyorum. Balık'ta da bu yaklaşım var.

Çok basit; bindiğin dalı kesmeyeceksin. Amiyane tabirle ifade etmek gerekirse tam olarak böyledir. İş gelip buna dayanıyor. Bindiğin dalı kestiğinde hayatını, geleceğini, her şeyini köreltiyorsun. Bu anlamda insanın kalbine ve aklına mukayyet olması gerekiyor. Onlarla konuşmayı bilmesi gerekiyor. Sadece akılla yola çıkarsan duvara toslarsın. Sadece kalple de yola çıktığın zaman yine duvara toslama ihtimalin vardır. İkisinin bir arada olduğu bir cephanenin galiba biraz daha insanın mutlu olması ve zenginleşmesi anlamında bir payanda olabileceğini düşünmek belki biraz daha sağlıklıdır.

Bizdeki yerlilik başlığının, son iki yüz yılda yürüdüğümüz yolun bize getirdiği kültür meselesi ile ilgili olduğu çok açık. Kafası karışık bir toplumuz. Bu kafa karışıklığı da devam edeceğe benziyor.

Ben şuna inanıyorum. İnşallah bu kafa karışıklığından bir kısa devre olur da, yeni bir şey ortaya çıkar, ruhumuzla ilgili yeni bir şey… Mademki içinde bulunduğumuz çerçeve bu, bunu sıçrama yapabileceğimiz bir platform olarak kabul etmek bağlamında söylüyorum, beğenelim ya da beğenmeyelim böyle bir kaidenin üzerinde oturuyoruz. Kafası karışık bir toplumuz. Bu kafası karışıklık, görünür bir şekilde bir yere oturtulacak. Ya da şöyle soralım, bu çağda bir toplumun kafa karışıklığından bütünüyle kurtulması mümkün müdür? Çok da mümkün değil gibi…

Ben birçok konuşmamda mitlere gitmekten söz ediyorum, neden? Tam olarak bunun için işte. Kendi tarihine dönüp, kendi tarihinin mitlerini yeniden ele alıp, bugünün meseleleri neyse onlara bağlamları itibariyle oradan çözüm üretmen mümkün olacaktır. Şeyh Galip'e bakmak zorundayız mesela. Senin yaşadığın coğrafyanın kaynakları bu bağlamda sahih kaynaklardır. Yunan mitolojisi, İskandinav mitolojisi elbette insanlık mirasının önemli hazineleridir, onlara da açık olmak gerekir. Ama senin yaşadığın yer burası, burada yaşadığın için senin kaynakların, bugününü anlamanda sana yardımcı olacaktır. Ben böyle inanırım. Şeyh Galip bu yüzden birinci derecede dönüp bakılması gereken kaynakların başında gelir. Sahih olan budur. Onu ıskalayarak bir şey yapamazsın.

Kafa karışıklığı dedik ya. İyi olan şey nedir? Sinema bize Batı'dan geldi, batının dayattığı formlar var. Belki belki o formlarla ilişkili olarak temaların bile bir baskı altında olduğunu söylemek mümkün. Her ne kadar yerli bir suya batırılmış olsa da… Burada neşv-ü nema eden şeyler değerli bulunmadı. Onları aşılması gereken şeyler olarak görüldüler. Bir hazinenin üzerinde oturuyorduk. Dille bağımız kesilince ve benzer başka şeylerden uzaklaşınca, onları küçümseye başladık.

Bir arkadaşımdan dinlediğim bir olay, filmin esin kaynaklarından biridir. Ama onu epeyce yeniden kurduğumuzu da eklemeliyim.

Evet. Orada Susurluk Olayı üzerinden çıkmıştı. Susurluk Olayı'nda olmayan aktörler, kurmaca unsurlar, olaylar benim yazdığım senaryoda yeniden eklendi. Niçin eklendiğini de söyleyeyim; mesele neyse, ona ulaşabilmek, ona ilişkin daha net sorular sorabilmek için böyle bir melezlik öngörüyorum. Gerçek hayattan esinlenen hikâyeler çok daha enerjisi bol olabiliyor. Aslolan esas meselenizi tartışmanıza zemin hazırlayacak en optimal karakteri ve en optimal olay örgüsünü birleştirebilmeyi başarmaktan geçer. Bunu bulduğunuz zaman gerisi dipnottur.

Bazen mekânın kendisi sizin hikâyenizin bel kemiğini oluşturur. Eğer öyle bir motivasyonla filme başlamışsanız o mekânı kanlı canlı hale getirebilecek bir konsepte, bir çatışmaya ya da bir karaktere ihtiyacınız olduğunu hissedersiniz. Bulmacanın eksik kalan parçalarını tamamlama yoluna gidersiniz. Benim yapmaya çalıştığım işlerde de her zaman bulmacanın bana cazip gelen bir parçasını elde edip, ondan sonra da bulmacanın eksik kalan parçalarını bir araya getirme metodolojisi vardır.

Bir ya da birçok şey, sizin farkında olduğunuz ya da olmadığınız birçok şey, bir kazanın içerisine akar, siz onu orada döndürürsünüz. Sonuç itibariyle ortaya aşure çıkar ama bir keresinde nohutu fazla olur, ötekinde üzümü daha fazladır, diğerinde falanca malzemesi daha fazladır…

Evet, bu açıdan Balık da böyle bir film. Bu ikisi öteki filmlerden bu itibarla farklı olacak. Cenneti Beklerken'de, Nokta'da, Gölgeler ve Suretler'de ilgili geleneksel sanat hangisiyse onları icra eden bir karakter, filmin içerisinde vardı. Burada geleneksel bir sanat ve onu icra eden bir karakter filmin içerisinde yok. Fakat gelenekle olan bağı şöyle devam ediyor; geleneğin yapı ve motiflerine bakıyoruz, geleneğin yapı ya da motiflerini alıp bizim filmimizin içerisine bunu nasıl yedirebiliriz diyoruz. Bir metaforla anlatmaya çalışayım, nasıl bir değişiklik olduğunu daha iyi gösterebilmek için; Bir tren düşünün, trenin kompartımanları var. Benim daha önce yaptığım filmler trenin bir kompartımanı. Bundan sonra yapacağım başka filmler, trenin başka kompartımanları… Bir devamlılık ilişkisi, hareket, yön ve belli bir hız var.

Sanat ne için vardır?

Doğru, şu da o birçok şeyden biridir; Bugünün insanının hayat algısını ve yaklaşımını daha da zenginleştirebilmek için. Bunu yapabilmenin birkaç yöntemi vardır. Bir defa bir ülkenin, coğrafyanın tarihine ve mitlerine gidersin. O ülke bugün neyle karşı karşıya kalıyorsa ona dair cevaplar verebilmek için onlarla konuşmak zorundasındır. Gelenek bana bu mitleri veriyor. Hem biçim için veriyor hem de form için veriyor. Sanat bunun için vardır. İnsan ruhu için. İnsanlığın bindiği dalı kesmemesi için mitleri o ruhlar için yeniden ve yeniden üretmeniz gerekmektedir.

Evet, festivallerde gösterilmişti, İstanbul'da jüri özel ödülü almıştı. Gösterime girdiği gün, böyle bir hareket söz konusu olmuştu ve o nedenle insanlar sinemada o filmi, çok da beklediğim ölçüde izleme imkânına sahip olamadılar.

Bana da öyle geliyor. En azından bu dille ve bu yordamla yapılan film pek yok, tek tük örnekleri belki var. Ama doğa konusunda böyle bir filmin olmadığını söylemek mümkün. Hele tema ve biçim açısından ele alındığında benzer bir filmin yanılmıyorsam olmadığını söyleyebiliriz.

Bu tip, sokak hareketleri söz konusu olduğunda insanların soğukkanlılıklarını toplayıp sanat ve estetikle ilgili olana dikkat kesilecekleri bir ruh durumuna gelmeleri söz konusu olmayabiliyor. Haziran ayında ortaya çıkan atmosferi yaşamaları başka bir şeydir. O atmosfer içerisinde insanların sinema salonuna gitme ihtimalleri pek gerçekçi bir şey değildir.

Olabilir. Başka şeyler de olabilir ama hangi imgeyle ilgili konuşursanız konuşun bunun insanlar arasında nasıl algılandığı meselesi ile bağlantılandırıp ona göre olay örgüsü çizmek gerekir. Dolayısıyla balık filmine baktığınızda balığın dışında başka imgeler de olduğunu göreceksiniz. Bir döngüsellikten bahsediyorum.

Mesela, Niyazi Mısri'nin 'cemadat, nebatat, hayvanat, insanat' dediği çevriminin, filmin esin kaynaklarından biri olduğunu söylebilirim.