Hz. peygamberin sünneti

Sözlük anlamı itibariyle sünnet, takdir edilen, övülen yol anlamında kullanılmakla birlikte, esasen kötü dahi olsa 'izlenen yol' anlamına da gelmektedir. Diğer bir deyişle iyi ya da kötü her türlü gidişat demektir. Ayrıca fıtrata uygun âdet, alışkanlık manâlarını da kapsamaktadır. 'İyi ya da kötü gidişat' anlamını içermesine, şu hadis de delil olarak gösterilmektedir: 'Kim güzel bir sünnet ortaya koyarsa, kıyamete kadar kendisine ve onunla amel edenlere onun sevabı vardır. Kim de kötü bir sünnet ortaya koyarsa, onun günahı hem kendi üzerine hem de onunla amel edenlerin üzerine yazılır.' (Dârimî, Mukaddime 44; İbn Mâce, Mukaddime 14).

Terim olarak sünnet ise, klasik hadisçilere göre, hadisle eş anlamlı olup, Hz. Peygamber'in söz, fiil ve takrirleridir. Fıkıhçılara göre ise, Farz ve vâcib'in dışında Hz. Peygamber'den gelen hükümleri kapsamaktadır. Usûl-i fıkıhçıların tanımına göre sünnet, Kur'ân ahkâmının dışında Resûlullah (a.s.)'ın söz, fiil ve takrirleri olarak ifade edilirken, bazı fıkıhçılar ve kelâmcılara göre ise, 'bidat'ın zıttı olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca Rasûlullah'ın devam etmekle birlikte bazan özürsüz olarak terkettiği fiillerdir. Yani nâfilelerdir şeklinde de tarif edilmektedir.

Diğer yandan kuşluk ve teheccüd namazının vâcib oluşu gibi 'Peygamber'in kendisine mahsus olan işlerle, oturup-kalkması, yiyip-içmesi gibi onun tabiî fiilleri, ümmeti için uygulamayı gerektiren bir sünnet teşkil etmez' denilerek sünnetin tanımı bir anlamda daraltılmıştır. Hatta sünnetin kapsamı daha da sınırlandırılarak şöyle kayıtlanmıştır: 'Sünnet ancak dini konularda olur; yenilecek, içilecek (me'kûlât, meşrûbât) konularda sünnet olmaz. Mesela, Resûlullah (a.s) karpuz yediği halde bir adam ömründe hiç karpuz yememiş olsa, yine Peygamber çok sevdiği halde, bir kimse kabak yememiş olsa, ona sünneti terketti denilemez.'

Bu tanımda anlatılmak istenenleri Zerkeşî (ö.794/1391), Hz. Peygamber'in sünnetini sekiz kısma ayırmak suretiyle ifade etmektedir ki, bu sekiz kısım sırasıyla şunlardır: 1. Hz. Peygamber'in sözleri, 2. Fiilleri, 3. Takrirleri, 4. Arzu edip yapmadıkları ya da yapamadıkları, 5. İşaretleri, 6. Yazıları, 7. Terkedip yapmadıkları 8. Dikkat çektiği hususlar.

Mûsa Cârullah Bigiyef, genel anlamıyla sünneti, 'Sünnetullah', 'Sünnetü'n-Nebî' ve 'Sünnetü'l-evvelîn' şeklinde üçe ayırarak Sünnetü'n-Nebî'yi diğer bir ifadeyle ıstılahî mânadaki sünneti şöyle tarif etmektedir.: 'Hz. Peygamber'in gerek kendi ümmetine, gerekse bütün insanlığa risaletini tebliğ ederken ortaya koyduğu fiilleri, hikmetli sözleri, yine bir kimsenin hareketini bilip ikrar ederek onayladığı, ayrıca krallara ve kabilelere gönderdiği mektuplarla ortaya koyduğu yoldur.'

Bütün bu tanımların bir özeti mahiyetinde bugün sünneti şu şekilde de tarif edenler bulunmaktadır: 'Hz. Peygamber'in kendi döneminde İslâm toplumunu, akîde, ibadet, tebliğ, siyaset, ekonomi, eğitim, ahlâk, hukuk gibi çeşitli alanlarda; kısacası bireysel, toplumsal ve evrensel olmak üzere hayatın her alanında yönlendirip, yönetmede, Kur'ân başta olmak üzere, esas aldığı ilke ve prensipler bütününün oluşturduğu bir 'zihniyet' ya da 'dünya görüşü'dür.

Hz. Muhammed (a.s), vahiy kontrolünde hareket eden bir beşerdir. O, ne yüce Allah'tan aldığı mesajları insanlara ilettikten sonra başka görevi kalmayan postacı konumunda bir görevli, ne de bütün tasarruf ve hareketleri vahiyle belirlenen, vahiy olmadan ne bir adım ileri ne bir adım geri atmayan beşeri inisiyatiflerden soyutlanmış bir varlık hüviyetindedir. Dolayısıyla onun sünnetini bağlayıcılık bakımından ele alırken bu yönünü göz önünde bulundurma zarureti vardır.

Bugün maalesef Kitap ve sünnete ittiba ya da sünnet olan hususlar sadece bir konu üzerinde tartışma veya konferans anında gündeme gelmektedir. Oysa hayatımızın pek çok alanından sünneti çıkarmış bulunmaktayız. Bu ise Sünnete karşı işlenmiş en büyük kabahattir. Bir kısım Müslümanlar sünneti sadece zahirî amel olarak sınırlamaktadır. Örneğin sakallı veya sarıklı birini ya da belli bir tarzda elbise giyeni sanki hayatında bütün sünneti tatbik eden adam gibi görmektedir. Ancak aynı kişi hayatın geri kalan kısmında sünneti unutmaktadır. Mesela, sevgi, buğz, tevâzû, hilim, havf ve recâ, iffet, zikir, rahmet, gibi ahlâkî konularda, muamelatla ilişkili pek çok hususlarda sünnet unutulmaktadır. Halbuki bunlar şeklî sünnetlerden çok daha fazladır.